تورک دیلینده یازیلان تذکره الشعرالار

تورک دیلینده یازیلان تذکره‌الشعرالار

تذکره یازما آذربایجان ادبیاتی تاریخینده چوخ گؤرکملی یئر توتور و یوزلرله تذکره یازیلمیشدیر. "آذربایجان ادبیاتی تاریخی"نین یئددینجی جیلدینده من بو باره‌ده ایکی آیری فصلده (ایکینجی و آلتینجی فصللر) قیساجا بحث ائتمیشم، لاکین بو مبحثدا بول ماتئریال اولدوغوندان، آیریجا بیر کتاب ترتیب ائتمک مقصده اویغوندور. آذربایجان‌دا عرب، فارس و تورک دیللرینده اوچ‌دیللی ادبیات موجوددور و عینی زاماندا، شاعرلرین تانیتیمی دا عصرلر بویو فارس و تورک دیللرینده یازیلمیشدیر. آذربایجان ادبیاتی خراسان‌دان آنادولویا و قافقازدان فارس کؤرفزی ساحللرینه قدر گئنیش جغرافی اراضیسینی احاطه ائتمکده‌دیر. بو ادبیات مین ایلد‌ن چوخ بیر دورو احاطه ائدیر.

عرب دیلی و ادبیاتی اسلام ادبیاتینین ان بؤیوک خزینه‌لریندن‌دیر. حتی تذکره‌الشعرا‌لار بئله عرب دیلینده یازیلمیشدیر. بو ساحه‌ده یازیلمیش ایلک اثرلردن بیری هجری تقویمی ایله ۱۷۰-جی ایلده وفات ائتمیش ابو زید محمد ابن ابی خطاب قُرَشی طرفیندن یازیلمیش "جمهره اشعار الادب"دیر. بو کتاب‌دا ۴۹ عرب شاعرینین شعرلری یئر آلیر. کتاب ایکی فصل و سککیز بؤلمه‌دن عبارتدیر و مؤلف شاعرلری یئددی کاتئقورییایا بؤلور، هر کاتئقورییادان اولان شاعرلرین آدلارینی معین ائدیر و اونلارین شعرلرینی آراشدیریر. [1]

آذربایجان شاعرلری اسلامین یوکسه‌لیشینین ایلک عصرلرینده عرب دیلینده شعرلر یازماغا باشلاییبلار کی، بونلار دا عرب ادبیاتی تاریخینده اؤز یئرینی توتور. آذربایجان‌دا عرب پوئزییاسینین ایلک نمونه‌لری ائرامیزین ۱۰-جو عصرینه عاییددیر؛ موالی آدی آلتیندا اولان آذربایجان شاعرلری ایسه بوندان اوّل ادبی حیاتدا فعال اشتراک ائتمیشدیلر. بو معلوماتی ابن قطیب دینوری (۸۲۸-۸۸۱) وئریر. ۹-جو و ۱۰-جو عصرلرده آذربایجان‌دان باجاریقلی عالملر بو ساحه‌یه داخل اولاراق الهیات، اسلام حقوقو و عرب ادبیاتیندا فصاهت مبحثلارین‌دا اثرلر یازمیشلار. بو بؤیوک انسانلارین بیر نئچه‌سینین آدی چکیلیب و اثرلریندن نمونه‌لر وئریلیب. بونلارا ابو بکر بردیجی، محمد اورموی، مکی بردعی، محمد مراغه‌ای، ناصر خویلو، عبدالله مرندی، موسا ساماسی، عثمان دربندی، نوعل اورموی، عمر گنجوی و... داخل‌دیر. اونلار اسلام دنیاسیندا تانینمیش شخصیتلریدیلر. [2]

ابو الیقزانا (وفات ایلی ۸۰۶) دئمیشدیر: مدینه‌ده اصالتی آذربایجان‌دان اولمایان شاعر یوخدور. (آذربایجان اؤزه‌ره قایناقلار، اورادا). شعرلرینی عرب دیلین‌ه یازان آذربایجان شاعرلری آراسیندا ابو العباس الاعمی، اسماعیل ابن یسار، موسا شهوات و باشقالارینی قید ائده بیله‌ریک. چاغداش عرب یازیچیلاری احمد امین و طه حسین ده بو فکرلری تصدیقله‌ییرلر. تذکره یازماق یالنیز شاعرلرله محدودلاشمیردی، لاکین بو ساحه‌ده باشقا پئشه‌لر ده وار ایدی، مثلاً، تذکره الاولیا، تذکره الخطاطین و س. بونلارین آراسیندا عطار نیشابوری‌نین تذکره الاولیا و سینان پاشانین "تذکره الاولیا" اثری؛ خواجه راجی بخاری‌نین تذکره الخطاطین، فارس و تورک دیللرینده بیر چوخ تذکره الشعرا آدلی اثرلر وار. بوتون فارس ادبی کتابلاریندا تذکیه سؤزو خاطره، قید و خاطرلاتما معناسیندا استفاده اولونور و تدریجی حالدا صفویلر دورونده شاعرلرین ترجمه‌ی حاللارینی و اثرلرینی اؤزونده جمعلشدیر‌ن بیر کتابا عایید ائدیلمه‌یه باشلاندی.

فارس‌دیللی شاعرلرین فارس دیلینده یازیلمیش ان قدیم تذکره‌سی، بلکه ده، نظامی عروضی سمرقندی‌نین "چهار مقاله‌"سی کتابینین ایکینجی مقاله‌سی‌دیر. بو کتاب هجری تقویمی ایله ۵۵۰-جی ایلده یازیلیب و ایکینجی مقاله‌سی پوئتیک کاراکتئر داشیییر و اورادا شاعرلر حکایه شکلینده خاطرلانیر و بعضی شعرلری متناسب شکلده قید اولونور.

فارس‌دیللی شاعرلرین ان قدیم، ان احاطه‌لی و معتبر تذکره‌سی، ۶-جی عصرین ایکینجی یاریسی و ۷-جی عصرین اوّللرینده یاشامیش تذکره‌چی محمد عوفی‌نین "تذکره لباب الالباب" اثری‌دیر. او، کتابینی هجری تقویمی ایله ۶۱۸-جی ایلده تماملاییب. بو کتاب‌دا اسلامدان سونرا تا مؤلفین دورونه قدر بوتون شاعرلرین حیاتلارینین ترجمه‌لری یئر آلیر و اوزون مدت ایرانین تذکره‌چیلری و تاریخچیلری اوچون اعتبارلی منبع و سند اولموشدور.

تورکلر، خصوصاً ده آذربایجان آراسیندا حیاتی و ادبی اثرلری آراشدیران و تقدیم ائد‌ن یازیچیلار اولموشدور. تورک دنیاسیندا، بلکه ده، هجری تقویمی ایله ۴-جو عصرده یاشامیش دیوان لغات الترک بیر نئچه شاعری تانیدان و اونلارین شعرلریندن نمونه‌لر وئرن ایلک اثرلردن بیری حساب ائدیله بیلر. شبهه‌سیز کی، دیوان لغات الترک کتابینی تذکره الشعرا حساب ائدیله بیلمز، عکسینه دیل، مدنیت، لغت و ادبیات، ائله‌جه ده موختلیف علملر کیمی موختلیف مسئلهلاری ایضاح ائد‌ن بیر دایره المعارف حساب ائدیله بیلر. بو بؤیوک مد‌نی اثره علاوه اولاراق، آپرین چورتکین، قول طرخان، قالیم کیشی، آسیق توتونگ، پراتییا، چوچو، جوجو و... کیمی بیر نئچه شاعری تانیتمیشدیر. بو دایره المعارف ده قدیم دورلردن مؤلفین (محمود کاشغری) عمرونه قدر ۳۰۰-دن چوخ شعر پارچالارسی گؤروروک.

فارس و عرب دیللرینده یازیلمیش شاعرلر تذکره‌لر‌ده آذربایجان شاعرلری ده تقدیم ائدیلمیش و اونلارین شعرلریندن نمونه‌لر وئریلمیشدیر. اسلامین گلیشینین ایلک عصرلرینده آذربایجان شاعرلری عرب دیلینده شعر یازماغا باشلاسالار دا، اونلارین شعرلرینده وطن‌پرورلیک روحو ‌دا اؤز عکسینی تاپیردی.

جسارتله دئمک اولار کی، تورک دیلینده ایلک تذکره‌الشعرا آدینی داشییان اثر مجالس النفائس‌دیر. امیر علی شیرنوایی‌نین تورک ادبیاتینا بؤیوک هدیه‌سی‌دیر. او، تورک دیلی و ادبیاتینا بؤیوک ماراق گؤسته‌ریردی و "محاکمه‌اللغتین" کتابی اونون تورک دیلی و ادبیاتینی فارس دیلینه اوستونلوک وئردیگینی آچیق شکلده گؤسته‌ریر. بو تعریفله او، همچینین تورک دنیاسینین ایلک تذکره الشعراسینی یازدی و اونو "مجالس النفائس" آدلاندیردی. بو اثرده او، ۴۶۰دان چوخ تورک‌دیللی شاعری تقدیم ائتدی.

حاضردا دنیانین مختلف کتابخانالاریندا بو تزکیره‌نین یوزه یاخین الیازماسی وار. «مجالس النفایس» فارس دیلینه بئش دفعه ترجمه اولونوب. بو ترجمه‌لری آشاغیداکیلار ائدیب:

۱) فخری هراتی، ۹۲۸-جی ایلده (۱۵۲۲) (۱۸۸ شاعرین ترجمه‌ی-حالینی دا نوایی‌نین اثرینه علاوه ائدیب)؛ ۲) حمد ابن مبارکشاه قزوینی‌ (هیجری ۹۲۷-۹۲۹-جو ایللر آراسیندا) (سلطان یعقوب آغ‌قویونلو ساراییندا قیرخ بیر شاعرین ترجمه‌ی حالینی احاطه ائد‌ه‌رک بو تذکره‌یه علاوه‌ ائتمیشدیر)؛ ۳) شیخ‌زاده فیض نیمردانی ۹۶۱-جی ایلده)؛ ۴) شاه علی بین عبدالعلی ۱۰۰۶-جی ایلده هرات‌دا؛ و ۵) عبدالباقی شریف رادوی هندستان‌دا.

تذکره یازیسی آذربایجان‌دا هجری ۹-جو عصردن بری رسمیلشدیریلیب. بو تذکره‌لر اساساً تورک‌دیللی شاعرلردن بحث ائدیر. بو تذکره یازارلارینین آدلاری خرونولوژی آردیجیل‌لیقلا (قیساجا و اهمیتلی شکلده) آشاغیداکی کیمی تانینیر:

دوققوزونجو عصرده: مجالس النفائس - امیرعلی شیر نوایی، تذکره‌‌ی سهی - سهی بیگ،

اونونجو عصرده:

سام میرزا صفوی / عهدی بغدادی / شاه تهماسب / ابراهیم میرزا صفوی / توفیق تبریزی / لطیفی / ریاض الشعرا / چلبی / کینالی‌زاده / فائزی / ریاضی و...

اون‌بیرینجی عصرده:

صادق بی افشار / ناظم تبریزی / رضا / یمنی / عاصم / صفایی / سالم / بلیغ /

۱۲جی عصرده:

علیقی خان واله / گلشن محمود: محمودمیرزا قاجار – فتحعلیشاهین اوغلو / تذکره السلاطین - سلطان محمدتقی – فتحعلیشاهین اوغلو / / لطفعلی بیگ آذر / اسحاق بیگ عذری / سلطان محمد میرزا بهادرخان صفوی / ابوطالب خان تبریزی

۱۳جو عصرین تذکره‌ اثرلری و یازانلاری:

عبدالرزاق بیگ دنبلی آذربایجانی / محمد فاضل خان گروسی / محمود میرزا قاجار / تذکره السلاطین از سیف الدوله سلطان محمد تقی / بهمن میرزا قاجار / محک الشعرا از محمد صالح شاملو / خرابات از هولاکو میرزا قاجار / تذکره مدایح ایلخانیه از خداوئردی خان قاجار / محمدباقر خان قاجار -برادر فتحعلیشاه / تذکره محمدشاهی – نوه‌ی فتحعلیشاه / مراغالی محمدحسن خان اعتمادالسلطنه / حیدرقلی میرزا قاجار / تذکره خسروی از محمدقلی میرزا قاجار – فرزند فتحعلیشاه / سید عظیم شیروانی / بهجت الشعرا از محمدکاظم اسرار علیشاه تبریزی / بساطین الخاقان از علیرضا میرزا قاجار / میرزا عیسی خلخالی ضیایی اردبیلی / ابوالقاسم محتشم شیروانی / میرمحسن نواب

حاضر عصرده:

محمد آقا مجتهدزاده / ابراهیم طاهر موسایئو / حسنعلی خان قاراداغی / شمس‌الدین خان حقی تبریزی / محمدعلی تربیت / غلام محمدلی / سید ابوالحمید خلخالی / عزیز دولت‌آبادی / علی نظمی / یحیی شیدا / محمد دیهیم / و شاهین فاضل و...

بو تصویرله، آذربایجان و عثمانلی یازیچیلارینین یازدیغی تذکره‌لری مقایسه ائده و اونلارین اورتاق نقطه‌لرینی و فرقلرینی آراشدیرا بیله‌ریک؛ چونکی دیل تدقیقاتلاری تاریخینده بو شئیلری بیلمک چوخ دیرلی حساب اولونور. آذربایجان تذکره‌لری عثمانلی تذکره‌لری ایله چوخ قاریشیر، چونکی آذربایجان‌دان اولان بیر چوخ تذکره‌چی آنادولویا گئدیب اثرلرینی اورادا یازیب. اونلار وطنلریندن اوزاقدا اولسالار دا، آذربایجان شاعرلرینه بیگانه دئییلدیلر؛ عینی زماندا، اونلار بیر چوخ آنادولو شاعرلرینی ده احاطه ائدیردیلر. تذکره الشعرا‌سینین و یا تورک بیوقرافیک لغتینین ایلک نمونه‌سی علیشیر نوایی‌نین شاعرلرین حیاتینی (۱۵جی عصر) عکس ائتدیرن "مجالس النفایس" اثری‌دیر. آنادولو بؤلگه‌سینده ایلک و ان واجب نمونه سهی بیگین "هشت بهشت تذکره‌سی"دیر. آنادولوداکی سون تذکره نمونه‌لری "ختمه‌الاشعار" حساب ائدیله بیلر. "تذکره الشعرا"لار شاعرلرین حیاتینی تصویر ائد‌ن اینجه نثر نمونه‌سی‌دیر.

تورک دیلینده ان گؤزل و اؤنملی اثرلری یازانلار امیر علیشیر نوایی، سام میرزا، صادقی افشار، لطیفی، سهی بیگ، عاشق چلبی، شیخ غالب و فاتین افندی ساییلیرلار.

بونلاردان علاوه آشاغیداکی تذکره‌لری تورک دیلی‌نین دیرلی اثرلری ساییلیر:

عاشق چلبی – مشاعیرالشعرا / حسن چلبی – کینالی‌زاده تذکره‌سی / بیانی - تذکره بیانی / صادقی - مجمع الخواص / ریاضی - ریاض الشعرا / کافی‌زاده - زبده الشعرا / رضا - رضا تذکره‌‌سی / یمنی تذکره یمنی / عاصم - زیل زبده‌الشعرا / گوفتی - تشریفات الشعراء / مجیب - مجیب تذکره‌سی / صفایی - صفایی تذکره‌سی / سلیم / سلیم تذکیره‌سی / بلیغ – نخبه الآثار / رامیز – آداب ظرفاء /سلاحدار – سلاحدار تذکره‌سی / صفوت – نخبه الآثار / شفقت – شفقت تذکره‌سی / توفیق – بهجت الصفا اندوز / عارف حکمت – عارف حکمت تذکره‌سی / فاتین – خاتمه الاشعار

۱۹-جو عصرده تذکره یازما پروسه‌سی "منتخبات" آدلانان سئچمه‌لره یول آجدی، بو گون اونلار اوچون آنتولوگییا آدی استفاده اولونور.

ایش بورادا بیتمیر و یوزلرله بئله اثرلر یازیلمادادیر؛ اونا گؤره ده ایندی یالنیز اونلارین آدلارینی قید ائتمک لازم گلیر:

تذکره شاه تهماسب، ریاض الشعرا، رضا تذکره‌سی، تذکره عاصم، بلیغ، مصطفی صفوی، تذکره‌الشعرای بغداد، حدیقه الشعرا، سید عظیم، صفا، ضیایی، ابراهیم میرزا صفوی، توفیق تبریزی، ناظم تبریزی، آتشکده آدر، اسحاق، ابوطالب خان تبریزی، تحفه الشعرا، انجمن خاقان، گلشن محمود، تذکره السلاطین، بهمن میرزا قاجار (محمدشاهی)، محک الشعرا، خرابات، مدایح ایلخانیه، محمدباقرخان قاجار، محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، حیدرقلی میرزا، میرزاعیسی ضیایی، محتشم شروانی، دانشمندان آذربایجان، داستان دوستان،

معاصر دورده شاهین ظلمونه گؤره فارس دیلینده یازیلمیش یوزلرله شاعر تذکره‌سی، مثلاً، محمدعلی تربیت‌ین دانشمندان آذربایجان، محمد دئهیم‌ین ۵ جیلدده یازدیغی "سخنوران آذربایجان"، محمد علی صفوت‌ین "داستان دوستان" و س. کیمی یوزلرله تذکره‌الشعرا یازیلیب. از سوی دیگر اسلام جمهوروسوندان سونرا تبریز، اورمیه، زنجان، همدان، تهران‌دان توتموش مختلف تورک‌دیللی شهر و ایالتلرده تورک و فارس دیللرینده اونلارلا کتاب یازیلیب کی، بونلار دا اونلارلا جلد تشکیل ائدیر.

منابع:

محمدعلی تربیت، دانشمندان آذربایجان، تبریز، کتابخانه فردوسی، ۱۳۵۸.

میرزابیگ گنابادی، روضه الصفویه، بکوشش: غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ۱۳۷۸.

احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره‌های فارسی،۲ جلد، تهران، کتابخانه‌ی سنایی، ۱۳۶۳.

بدیع‌الزمان فروزانفر، سخن و سخنوران، تهران، انتشارات خوارزمی، ۱۳۵۸.

محمدعلی تربیت، زبده الآثار، تهران، ۱۳۷۲.

صادقی کتابدار، مجمع الخواص، ترجمه: دکتر عبدالرسول خیامپور، تبریز، ۱۳۴۲.

سام میرزا صفوی، تحفه‌ی سامی، تصحیح: رکن‌الدین همایون‌فرخ، ]بی‌تا[.

م.کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، ۸ جلدی، ج ۴ و ۵، تهران، انتشارات نظری، ۱۳۹۱.

امیر کمال‌الدین حسین گازرگاهی، مجالس العشاق، به اهتمام: غلامرضا طباطبایی مجد، انتشارات زرین، ۱۳۷۶.

Ş. Məmmədova “Xülasət ət-təvarix” Azərbaycan tarixinin mənbəyi kim, Bakı, Elm, 1991.

Sadiq bəy Sadiqi. Məcməül-xəvas, Bakı, 2008.

M. Muradova Sadiq bəy Sadiqinin həyat və yaradıcılığı, Bakı, Elm, 1999.

Nazim Təbrizi. Nəzmi-güzidə. İran İslami Şura Məclisi kitabxanası 480.

Bəhmən mirzə Qacar. Təzkireyi Məhəmmədşahi. Əlyazmalar İnstitutu, M-24.

Seyid Əzim Şirvani. Təzkirə. Bakı, 1974.

Ö. Bayram, Azerbaycan sahası tezkireleri ve Seyid Azim Şirvaninin tezkiresi, Gazi Üniversitesi, yayımlanmamış doktora tezi, Ankara, 2005.

Mir Möhsün Nəvvab. Təzkireyi-Nəvvab. Bakı, 1998.

N. Qarayev, XIX əsr Azərbaycan ədəbi məclisləri, Bakı, 2010.

Ahmed Cevdet, Tezkire-i Latîfî, İstanbul, 1314.

Agah Sırri Levent, Türk Edebiyatı Tarihi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1973.

Tezkire Riyâzî, Nuruosmaniye Ktp. No: 3724. vr. 43a.

Filiz Kılıç, Meşâirü’ş-Şuarâ, İnceleme, Tenkitli Metin, Doktora Tezi, Ankara, Gazi Üniversitesi, 1994.

Günay Kut, Tezkire-i Sehi, Harward, 1978.

[1] جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلامی، ترجمه: علی جواهرکلام، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۹، ص ۳۲۲.

[2] الکساندر هامیلتون، درآمدی بر ادبیات عرب، تهران، ۱۳۶۲.

سوالات متداول

تورک دیلینده یازیلان تذکره‌الشعرالار چیست؟

در این مطلب اطلاعات، جزئیات و نکات مرتبط با تورک دیلینده یازیلان تذکره‌الشعرالار بررسی شده است.

مهم‌ترین نکات درباره آذربایجان چیست؟

جزئیات مهم و نکات قابل توجه درباره آذربایجان در متن مقاله بررسی شده است.

چرا تورک دیلینده یازیلان تذکره‌الشعرالار اهمیت دارد؟

این موضوع به دلیل اطلاعات و کاربردهای مرتبط، مورد توجه کاربران قرار گرفته است.