جلال‌الدین عتیقی از شاعران و واعظان برجسته‌ ایرانی در دوره‌ ایلخانان به شمار می‌رفت که ۲ اثر ماندگار در حوزه شعر و عرفان از خود برجای گذاشت، افکار صوفیانه و عارفانه، ترجیح عشق بر زهد و وحدت وجود از جمله اختصاصات فکری شعر عتیقی است.
سده هفتم قمری به دلیل ورود مغولان، همواره دوره ای بااهمیت بوده است. یکی از مباحثی که در این عصر لازم است به آن پرداخته ‌شود، بحث شناخت سیر تحولات زبان و ادبیات و شاعران این دوره است از جمله این شاعران برجسته و کمتر شناخته شده، جلال‌الدین عتیقی زنجانی است.
جلال‌الدین عتیقی را اهل تبریز، اهر، شروان و زنجان دانسته‌اند. مدتی نیز مقیم بغداد بوده است. هرچند تاریخ دقیق تولد و فوت وی مشخص نیست و سال‌های متفاوتی بر این واقعه ذکر شده است؛ برخی از تذکره نویسان ۶۴۶ هجری را زمان تولد وی ذکر کرده‌اند. پدرش، قطب الدین ابوالفضل عبدالرّحمان، از مفسران و وعاظ شهیر و عالمان بزرگ آذربایجان در سده‌ی هفتم هجری به شمار می رفته و خاندان وی به فضل و احسان معروف و در علم و حشمت و جوانمردی بی‌بدیل بوده‌اند.[1] روضات الجنان سال فوت ایشان را ۷۴۱ قمری دانسته که در سرخاب تبریز آرمیده است.
علاوه بر این این شاعر نامدار از معاصران اولجایتو خان ایلخانی بود و با خواجه رشیدالدین فضل‌الله وزیر و پسرش غیاث الدین محمد نشست و برخاست داشته است.[2]
پژوهشگران معاصر غالباً عتیقی را شاعری فصیح و سخنور توصیف کرده‌اند، وی در تفسیر قرآن هم صاحب نظر بوده است. او در مجالس، تفاسیر عرفانی قابل توجهی از برخی آیات ارایه داده است. خواجه رشیدالدین، وزیر مقتدر ایلخانان در این مورد اظهار نظر کرده است. عتیقی در فصاحت و بلاغت مقامی بلند داشت و غالباً در تبریز به وعظ می‌پرداخت.
از این شاعر برجسته سه اثر مهم برجای مانده است:
دیوان فارسی، دیوان تورکی و وعظ‌هایی که توسط یکی از شاگردانش گردآوری شده‌اند.
نخستین اثرش که در ۷۴۴ هجری در دسترس قرار گرفت دیوان شعر اوست. این دیوان با وجود پختگی ذهن و زبان کمتر شناخته شده است. در این دیوان علاوه بر صنایع و آرایه‌های ادبی، مروز آیندهت و ترکیبات نادر فراوانی وجود دارد که از نظر ادبی و زبانی حائز اهمیت است. افکار صوفیانه و عارفانه، ترجیح عشق بر زهد، خاکساری مفرط به درگاه معشوق، وحدت وجود و... ازجمله اختصاصات فکری شعر عتیقی است.
کثرت تلمیحات و اقتباسات قرآنی، لغات، ترکیبات و امثال عربی، بلندی مرتبه و پایگاه معشوق، افراط در خاکساری عاشق در برابر معشوق، بیان زهدیات و اصطلاحات صوفیه، اشارات قلندرانه و تعریض به زاهدان و صوفیان، به کارگیری استعاری اصطلاحاتی؛ مثل: میخانه، مغ، شراب، مستی و... برای بیان اندیشه‌های عرفانی و... از جمله مشخصه‌هایی است که در دیوان شعر او موجود است.
برخلاف نظر ادیبان فارس، از دیگر قابلیت عتیقی دو زبانه بودن اوست. هم در دیوان فارسی او ملمعات فارسی-تورکی وجود دارد و هم دیوانی دقیق به زبان تورکی دارد. آنچه از دیوان وی برمی‌آید، دلبستگی و تسلّط او بر زبان و ادبیات عرب نیز دقیقاً آشکار است و در دیوان شعر او علاوه بر وفور کلمات، ترکیبات و اصطلاحات عربی، بیش از یازده قصیده و تعداد قابل توجهی رباعی و مروز بعدت به زبان عربی دیده می‌شود.
دیوان تورکی وی، هرچند در حجم دیوان فارسی او نیست ولی دارای مضامینی قابل توجه و همسان با اندیشه‌ها و سبک شعری‌اش در دیوان فارسی است اما روانی و سلاست زبانش در دیوان تورکی‌اش از اهمیت بیشتری برخوردار است.
از اثر دیگر وی، کتابی به نام «مجالس» است. در واقع این کتاب سخنان، لطایف و اشارات عتیقی است. از دیگر خصوصیت های این کتاب عتیقی باید گفت: این کتاب گفته‌های او بر بالای منابر و مجالس با مشایخ زمانه است. این کتاب مملو از ایماژها و صور خیال بسیار زیبایی است. وی در برخی از مجالس آیه‌ای از قرآن می‌خواند و پس از ترجمۀ آن به فارسی به تفسیر آن می‌پردازد و در پایان کار لطیفه‌ای به صورت شعر یا جمله‌ای کوتاه ذکر می‌کند.
این سخنان و یا بعبارت بهتر سخنرانی‌ها و موعظه‌های عتیقی را شاگر وی ابوالمجد تبریزی گردآوری کرده است که بی‌تردید قلم او در ترتیب این سخنان بی‌تاثیر هم نبوده است؛ با اینجال اساس اندیشه و زیبایی کلام را باید متعلق به حلال‌الدین عتیقی دانست. ابوالمجد تبریزی از سال ۷۱۲ تا ۷۱۸ هجری برخی از سخنان او را گردآوری کرده است. طبق تاریخی که در ابتدای هر مجلس آمده تعداد مجالس ۲۲ مجلس است که ابوالمجد بنا به سلیقۀ خود آن‌ها را در ۶۷ قسمت مجزا گنجانده است. مجالس مملو از صور خیال شگفت آور است و به آیات، احادیث، اشعار عربی و فارسی آراسته شده است.
عتیقی به سبک ادیبان سخن می‌گوید و مطالبی که او بیان می‌کند، حاصل تجربۀ باطنی اوست. این کتاب به تصحیح و تحقیق سعید کریمی از طرف مرکز پژوهشی میراث مکتوب انتشار یافته است. در این کتاب پس از مقدمۀ مصحح در فصل نخست به سوانح و شرح آثار عتیقی پرداخته شده و سپس دربارۀ نام و نشان، خاندان، نسب و خرقه، مذهب و معلومات، سفرها و استادان این شاعر تبییناتی ارایه شده است. در بخش آثار، آثار منظوم و منثور عتیقی تحلیل شده است. معرفی معاصران و معاشران عنوان بخش خاتمهی فصل اول این کتاب است. فصل دوم این اثر به موقعیت ادیان و وضعیت تصوف در زمان عتیقی اختصاص دارد و