7جی یوزایلده آذربایجان ادبیاتی

آذربایجان تورک ادبیاتیxadنین یازیلی دؤنهxad مینی هجرتین دؤرد و بئشینجی یوزایلینه عاید ائتمک دوغرو بیر ایشxadدیر. شُبهه یوخدور کی شفاهی ادبیاتیمیزین تاریخی بوندان چوخ اؤنجهxad یه گئدیب چاتیر. بیلدیگیمیز کیمی دده قورقود اثری نین ایلک یازیلاری – الیمیزه چاتان الیازما نسخه xadلریندن نئچه یوزایللر بویو اؤنجهxad یه عاید اولور. دده قورقود موضوعلاریxadنین یارانماسی، حتا دیل اؤزه xadللیکxadلری گنجه xadلی نظامیxad نین یارادیجلیغیندان ایره xadلیxad لره گئدیب چاتیر. نظامیxadنین یارادیجیلیغیندا – تورک عنصرلری بیرینجی پلاندا دایانیر. نظامی خلقیxadنین دیلیندن آلیب یوزلرجه کیچیک حکایه xadلری اؤز اثرلرینه قاتیبدیر. دده قورقود سیمالارینی اوزون منظومهxadلرینده جانلاندیریب، یوزلرجه خالق سؤزلرینی، مثلxadلرینی، دئییمxadxadلرینی فارس ادبیاتینا هدیه وئریب و نهایت تورکجه غزللر، مثنویxad لر و قطعه xadلر یازیب – یاردایبدیر.

نظامی آلتیجی یوز ایلده آذربایجان دیلی و ادبیاتیxadنین تمثیلچیxad سی اولورسادا، 7 جی عصرده بئله شاعرلریمیزین ساییسی داها آرتیق دیر. مولانا جلال الدین محمد بلخی- مولوی، سلطان ولد، یونس امره، شیخ صفیxadالدین، مولانا عتیقی زنجانی و اونلارجا باشقا شاعرلریمیز دیلیمیزی و ادبیاتمیزی گلیشمه xadده و زنگینلشدیرمهxad ده یاردیمچی اولموشلار.

هله بو یوزایلده، اسفراینلی حسنxad اوغلو، خواجه احمد فقیه، یوسف مداح، مصطفی ضریر و یوزلرجه باشقا شاعرلریمیز واردیر. بونلارین شعر اؤزه xadللیکxadلری و دیل گؤزه xadللیکxadلری، ادبیاتیمیزین زنگین اولدوغونو گؤسته xadریر. حسن اوغلونون غزللری، یوز ایللر بویو بوتون شاعرلریمیزی حیران قویاراق، اونا بنزتمه xadلر یازماغا جلب ائتمیشدیر. حسن اوغلونون بوگونه قدر بارماق ساییلاری قدر تورک شعرلری تاپیلیبسادا، اونون ائتکیسی آلتیندا یازیلان غزللر نئچه کتابدان آرتیق دیر.

7جی یوزایل آذربایجان تورک ادبیاتیxadنین گلیشمه دؤنمی دیر. بو زامان نئچه- نئچه گؤرکملی، ده xadیرلی و بؤیوک شاعرلر اورتایا گلیرلر. بونلاردان بیری خواجه احمد فقیه xadدیر. خواجه فقیه تورک ادبیاتی تاریخینده- خواجه احمد یسوی- تورکستان پیری آدلانان بؤیوک عارفدن سونرا- ایکینجی تورک عارفی تانینیر. خواجه فقیه اؤز عرفانی یارادیجیلیغی ایله اسلام دنیاسیندا تورک دیلینه ده xadیرلی بیر یئر قازاندی. شاعرین اولوم و اؤلوم تاریخی دقتله بیلینمهxad سه ده، تذکره xadلر و تاریخی قایناقلارین یازیلارینا آرخالاناراق اینانیریق کی یئددینجی یوزایلین ایلک یاریسیندا یاشاییرمیش. خواجه فقیه، ادبی قایناقلارا گؤره، مولویxadنین آتاسی ایله یاخین دوستلوغو اولموشدور. اونون آتاسی- بهاءالدین ولد 609 ه – 1239م ایلینده وفات ائتمیشدیر. یئنه همین قایناقلارا آرخالاناراق اؤیره نیریک خواجه احمد فقیه، بهاءالدین ولددن(مولانانین آتاسیندان) کیچیک اولموش و اونون درس کلاسلاریندا اشتراک ائدهxad رمیش. بئله اولورسا، معلوم اولور بهاءالدین ولد اؤلن چاغدا، خواجه احمد فقیه دیری ایمیش. مولوی ایله یاشید و یا اوندان بؤیوک اولموشدور.

مولویه و بکتاشیه ادبی- عرفانی مکتبه طرفدار اولانلار، خواجه احمد فقیه اثرلریندن اوخویوب و اونلاری اؤز مکتبxadلرینه ارث سایمیشلار. خواجه فقیهxad دن نئچه- نئچه اثرلر قالمیشدیرکی بونلارین آراسیندا «چرخنامه» اثری هامیسیندان تانینمیش بیر اثر دیر ودؤنه – دؤنه یاییلمیشدیر.

شوبهه یوخدور کی – آنادولو ادیبxadلری نین دئدیکلری ده دوزگون اولاراق – یئددینجی یوز ایلده آذربایجان و آنادولو خالقلاری اؤز آنادیللرینه اوز گتیریب، آنا دیللرینده شعر ایسته xadییردیلر. سلجوقلار تورک دیللی اولا- اولا، فارس ادبیاتینی حمایه ائدیردیلر. آنجاق بو چاغدا خالق داها اؤز دیلینده شعر ایستهxad ییردی. مولوی، سلطان ولد و باشقالاریxadنین تورکجهxad یه اوز چئویرمه xadلری و تورکجه اثرلر یارادیجیلیقلارینا دلیل بو اولا بیلر. اونون آردیجا ویا اونونلا برابر خواجه احمد فقیه، یونس امره، حسن اوغلو اثرلرینی تورک دیلینده یارماقلا، خالق طرفیندن سئویلیرلر، قارشیلانیرلار، آلقیشلانیرلار. سلطان ولد نئچه- نئچه مثنویxad لر: رباب نامه، ابتدانامه، انتها نامه و دیوان؛ شیاط حمزه- یوسف و زلیخا؛ احمد فقیه – چرخنامه؛ یوسف مداح- ورقاو گلشا، و نهایت مصطفی ضریر «یوسف و زلیخا» اثرینی خالق دیلینده – خالقین ایسته xadدیگی دیلده یازماغا مجبور اولورلار. دوغرودان دا آذربایجان و آنادولو ادبیاتیxadنین تورک دیلینده گلیشمه xadسی تکجه خالق ایستکxadلریندن، تاریخی گرهxad کلیک xadلردن و ضرورتلردن ایرهxad لی گلیر.

شیاط حمزه ده همین زامانلادا میدانا گلیر و بیر الینه بالتا، بیر الینه کشکول آلیب خالق ایچینده گزیب- دولانیر و درویش پالتاریندا خالق ایچینده مذهبی- عرفانی شعرلر اوخویور. آشیقلار اللرینه ساز آلیب شنلیک شعرلری و هاوالارینی اوخویاراق، درویشلر ده معنویت یاییردیلار. شیاط حمزه ده بئله بیر زاماندا گؤزه ل عرفانی شعر لر اوخویور و خالقینی اوخشاییر. اونون عارفانه مثنویxadلری ایله برابر «یوسف و زلیخا» اثری، آذربایجان خالقیxad نین دهxad یرلی سیمالاریندان و قالارقی اثرلر صاحبی کیمی قیمتلندیرمک مومکوندور. اونون بو مثنویدن آرتیق، غزللری خالق دیلینده سئویله- سئویله اوخونوب و بوگون ده سئویلیر.
بیلدیگمیز کیمی خالق یارادیجیلیغی بوتون تاریخ بویو داوام تاپمیش، بو یوزایلده ده گلیشمهxad سینی داوام ائتمیشدیر. زنگین و آغیر بیر شفاهی کولتوره مالک اولان خلقیمیز، بو یوزایلده یارادیجیلیقدان دایانمامیش، آشیقلارین منظومه xadلریندن، داستانلاریندان علاوه، درویشلرین ده ناغیل و عرفانی یارادیجیلیقلاری اولموشدور. او جملهxadدن احمد حرامی داستانی، تکجه عشق داستانی یا ائپیک بیرداستان یوخ، بلکه عرفانی بیر داستاندیر. هم حماسه اوندا وار، هم سئوگی. آنجاق یارادیجیسی آشیقلار یوخ، بلکه درویشلردیر. بو دهxadیرلی مثنوی 816 بیتده- هجا وزنینده یوخ – بلکه عروض وزنینده اولموشدور.

خواجه علی خوارزمی ده 7جی یوزایلین ده xadیرلی شاعرلریندنxadدیر. خواجه علی ده یوسف و زلیخا اثرینی هجرتین 609جی ایلینده یازمیشدیر. بو گؤرکملی شاعریمیزین یارادیجیلیغی ادبیات تاریخیمیزین قیزیل صحیفهxad لریندن ساییلیر. ماراقلی بوراسیxadدیر کی خواجه علی اؤز مثنویسینی عروض وزنینده یوخ، بلکه هیجا وزنینده یازمیشدیر. خواجه علی تاتارلاردان اولورسادا، آذربایجان تورکجه سینده اثرینی یاراتمیشدیر و آذربایجان تورک ادبیاتیxad نین 7 جی یوز ایلده زیروه xadسینده دایانان شاعرلریمیزین بیریدیر.

مولانا عتیقی زنجانی دا 7 جی یوزایلین بؤیوک غزل شاعرلریندن ساییلیر. اودا علم آدامی اولاراق تورک دیلینده ان آخیجی و ساده غزللر یازیر و آنادیلینه حؤرمت بسلهxad ین خلقین ایستکxadلرینه دوزگون توخونوب، دیوانینی آنادیلینده یارادیر. او، دولت ساراییندا یاشاسادا، خلق ایستکxadلرینه لاقید قالمیر. معلومxadدور کی اونون آردیندان یارانان مجالسxadxadالشعرا محفلxadلری اونون تاثیری آلتیندا اولموشدور. یوز ایل سونرا گلن سلطان حسین بایقارا، امیر علیشیر نوایی لار اوچون میدان آچیرمیش. اونون آردیجا گلن شاعرلریمیز محنتی، عنبر اوغلو و باشقا غزل شاعرلری، 7جی عصر آذربایجان ادبیاتیxadنین گلیشمهxad سی وانکشافینا زمینه حاضیرلایانلاردیرلار. بونلارین آردیجا تبریزلی عصار، ماراغالی اوحدی، باکیلی نصیری، بیرک قوشچواوغلو، عاشیق پاشا، یوسف مداح، قاضی احمد برهان الدین و باشقالاریxadنین گلمهxad سی دوغال و گؤزله xadنیلن بیر حرکتxadدیر. بونلار آذربایجان کلاسیک ادبیاتینا بؤیوک اثرلر باغشیلامیشلار و عمادالدین نسیمیxadنین گلمهxad سینه آلان آرامیشلار.

بو عصرده، آذربایجان ادبیاتی اؤز فورمالاشما دؤورانینی کئچیرمیش و شعر ایکی ساحه ده عروض و هیجا- عروض عرب و فارس ادبیاتی ائتکیxadسی آلتیندا و هیجا اؤز یئرلی فورملاریلا برابر، تورک شعریندن قالخیب گلمیشدیر. آذربایجان شعری بو یوزایلده خلق ایچینده یاییلیر وفارس ادبیاتی ایله یاناشی یاریشیر. بئله بیر دورومدا آشیقلار یارادیجیلیغی دا تورک دیلینه داها گوج باغیشلامیش و خلق کوتله لری نین عموم کولتورونو فورمالاشدیریردی.

آنجاق بونو دئمک ایسته xadxadییرم کی مصطفی ضریر 7جی عصرین شاعیری اولاراق، اونلارجا تورک ادبیاتیxad نین یئتیشدیردیگی شاعرلری آراسیندا اؤزونو تاپیر. تورک ادبیاتی بو زامان زنگین، علمی و گئنیش اولماسایدی، ضریر کیمی بیر شاعر ده بئله گؤزل دیله صاحب اولامازدی و بئله ساده، آخیجی و گؤزل اثر یارادا بیلمزدی.