آذربایجان اوسطورهxad لری / م. کریمی

   اوسطوره یا میت نهxadدیر و آذربایجان اوسطوره xadلری بو یازیxadنین هدفی ساییلیر. ایلک اؤنجه بونو دئمک لازیمدیر کی انسان دوشونجه و دوشونمکxadله باشقا جانلیxadلاردان فرقلهxadنیر. دوشونمک بیلَن انسان، عؤمرونده گؤردویو فنومنxad لره فیکیرله xadشیر. هر بیر دوغال اولایین دلیلینی بیلمک ایستهxad ییر. او، گئجه – گوندوزو گؤرور؛ اونون دلیلینی آختاریر. آیین چیخماسینی گؤروب نئچه گونلر هلال و گئجه به گئجهxad کؤکلمه xadسینی، بدیرلنمه xadسینی و داها بیرده آریقلانماسینی گؤرور. آنجاق یئنی باشدان آی چیخیر، گئجه به گئجه کؤکه xadلیر و همان پروسه باشدان تکرارلانیر. آنجاق بو پروسه یاخلاشیق ۳۰ گون چکیر. بو سورهxad یه بیر آی دئییر. سونرا ۱۲ آی دولاناراق باهار تکرارلانیر، یای گلیر، گوز اولور و قیش گلیر. بو ۱۲ آی، بیر ایل ساییلیر. انسان یاشاییر. ۱۲ ساییسی اونون اوچون قوتسال اولور. ایندی هر ۱۲ ایل انسان عؤمرونون بیر پایی اولور: ۱۲ ایل اوشاقلیق، ۱۲ ایل گنجلیک، ۱۲ ایل یئتگینلیک، ۱۲ ایل آهیللیق، ۱۲ ایل قوجالیق دؤورانینی سوروب و سونرا قوجالیغینی کئچیریر.

   البته سونرالار هر ایل آی دولانیشی ایله یوخ، بلکه گونشین دولانیشی ایله داها دقیقلهxad شیر و گونش ایلی آی ایلیxadنین یئرینی توتور. هر حالدا انسان گونو – گوندن یئنی معلومات الده ائدیر و یاشاییشین اولایلارینا دلیلxadلر تاپیر. دونیانی تانیماغا چالیشیر. انسان، ایلدیریم، یئل و توفان، یاغیش – قار، دَپرَم اونو دوشونمه xadیه چکیر. آنجاق انسان بو اولایلارا دوشونهxadرک بیر دونیا گؤروشونه صاحیب اولور.

   بوگونون انسانی تامام دوغال اولایلاری تانییب، اونلارین نهxadدَنینی بیلیر. آما بو معلوماتی نئچه دؤورهxadنی باشدان کئچیرمکله الده ائتمیشدیر. داها یاخشی دئسَک انسان بوگونه قده xadر اوچ دونیا گؤروشونه مالیک اولموش: اوسطوره دونیا گؤروشو، دین دونیا گؤروشو و بیلیم دونیا گؤروشو. بونو دا آرتیرماق گرهxad کیر هر بیر دونیا گؤروشو باشقا دونیا گؤروشو ایله ایلگیلی اولموش، بئله دئییلدیر کی بیر دونیا گؤروشو بیتیب سونرا باشقا بیر دونیا گؤروشو اورتایا گلسین. یا دئمک اولور اوسطوره دونیا گؤروشونده دین دونیا گؤروشونون اساسلاری یارانیر یا دین دونیا گؤروشونون بیلیم اساسلاری دا اولا بیلیر. آنجاق انسان عؤمرونون چوخ سورهxadسی اوسطوره xadلر – میتxadلرله کئچمیش و بیلیم تاریخی بلکی ده رونئسانسدان سونرا اساس یئر توتور.

   کئچن یوزایله قَدَر، اوسطورهxadلر انسان دقتینی اؤزونه آز چکمیشدیر و بیر سیرا عالیمxadلر اوسطورهxadنی افسانه کیمی بیلمیش و علمی آراشدیرمالاردا اونا اؤنم وئرمهxadییردیلر، بلکی انسانین نادانلیق مرحلهxadسینه عایید اولدوغونو بیلهxadرک قیراغا قویوردولار. آما چاغداش عالیمxadلر بوگون اوسطورهxadنین دقیق دوشونمهxadسینی علم و اینام تانیتیمی اوچون اساسلی بیر قونو ساییرلار، بیلیم یوردلاریندا اونا میدان آچیرلار.

   هر بیر ملتین اؤزونه مخصوص اوسطورهxadلری واردیر. بو اوسطورهxadلر تاریخ باخیمیندان مین ایللر بوندان قاباغا گئدیب چاتیر. تورک خالقلارین و آذربایجانین اؤزونه مخصوص اوسطورهxadلری و اینانجلاری واردیر. بونلاردان آد آپارماق ایسترسک گیل گلمیش یا بیلقامیش، دده قورقود، کوراوغلو و . . . سایماق اولار. آلان قووا، دیب باقوی، اوغوزخان و باشقالاریندا اوسطوره سیمالارینی گؤروروک. بو سیمالارین بیر سیراسی باشقا خالقلارین اوسطورهxad لریله ایلگیده اولور. او جملهxad دن آلان قووا مسیحیّتده مریم خاتون کیمی ارسیز اوشاق صاحیبی اولور. باشقا مثاللاری دا وورماق اولار.

   بورادا اوسطوره اساسلاری و عنصرلارینی تانیماق گرهxadکیر. اساس اوسطورهxad لر انسانین اینانجلارینا قاییدیر؛ مثلن یارانیش اینانجی انسانین دونیا گؤروشونده اساس بیر یئر توتور و بو سورغویا جواب وئرمک دیله xadنیر: انسان نئجه یارانیر و نه اوچون اؤلور؟ اؤلوم قارشینی نئجه آلماق اولور؟ ایشیق ایله قارانلیق، عدالتله ظولوم، اهورامزد ایله اهریمن ابدی اولاراق ساواشیرلار. بیر زامان ایشیق قارانلیغا زور گلیر و بیر زامان دا ترسینه قارانلیق غلبه چالیر. یئر کوره xadسیxadنین عؤمرو ۱۲۰۰۰ ایللیک دؤورهxadلره بؤلونور. بو دونیاگؤروشوندان یارانان اینانجلار هله بوگون ده اؤز وارلیغینا داوام ائدیر. بیز ایل بایرامی دئیهxad رک ۱۲ گون بایرام توتوروق و ۱۳جو گونو دونیانین اورتادان قالدیریلماسی سیمگهxad سی کیمی ائودن ائشیگه چیخیریق بلکه دونیا ویران اولورسا، بیز – انسانلار آرادان گئتمهxad سین، یئنی دؤوره باشلانسین. آذربایجان داستانلار و ناغیلxadلاریندا زیادخان ایشیق سیمگه xadسی و قارا ملیک اهریمن سیمگهxad سی کیمی رول اویناییرلار. اصلی – کرم داستانیندا و بیر چوخلو داستان و ناغیللاردا بونو گؤرمک چتین دئییلدیر.

   تورک دونیاسینین اساس اوسطورهxad لریندن بوگونه چاتان بیر داستان موجوددور و دونیانین ایلک داستانی ساییلیر: گیل گمیش یا بیلقامیش داستانی. بیلقامیشین بیر سئویملی دوستو انکیدو اؤلور و بیلقامیش اونون اؤلوموندن تاثیرلهxadنهxadرک اؤلوم عفریتهxadسیxadنین ساواشینا چیخیر. همین داستانی بیز دده قورقود کتابیندا اولان دلی دومرول داستانیندا گؤروروک. دلی دومرول یول اوستونده بیر کؤرپو ووروب، یولدان کئچندن باج آلیر، وئرهxadن کئچیر و وئرمه xadیندن دؤیوب آلیر. بیر گون کؤرپو یانیندا بیر طایفا اوتورور. اونلارین آغلاییشلاری دلی دومرولون دقتینی اؤزونه چکیر. اونلارین آغ ساققاللاریxadنین یانینا گئدیر و بو آغلاماغین دلیلینی سوروشور. اونلار قبیله xadنین بیر ایگیدیxadنین اؤلومونو سؤیلهxadییرلر. دلی دومرول قیزیر و گنجین قاتیلی کیم اولدوغونو سورور. دلی دومرولا دئییرلر بیزیم ایگیدین جانینی عزرائیل آلمیش. دلی دومرول عزرائیل آختارماغا و اونونلا ساواشماغا حاضیرلاشیر بلکه انسانلاری اؤلومدن قورتارسین. گؤرونور دده قورقودون بو داستانی اوسطوره xadنین عنصرلارینی اؤزونده ساخلامیشدیر.

   یارانیشین باشقا قونولاریندان ابدی عؤمور سورمکxadدیر. بیلقامیش ابدی بیر یاشاییش ایسته xadییر. ابدی حیات اوچون چالیشیر. دینی گؤروشده حضرت خضر حیات سویونو ایچمیش و ابدی یاشامی الده ائتمیشدیر. مقدونیهxad لی اسکندر حیات سویونو الده ائتمک اوچون قاف داغینا گلیر. دده قورقود اؤلوم الیندن قاچماق اوچون ساز چالیر. بونلار هامیسی اوسطوره دؤورانیxadنین دونیا گؤروشونون یارادیلمیشلاریxadدیر.

   سو عنصرو اوسطوره xadده اؤزل بیر یئر آلیر. حیات سودان باشلانمیش و ایلک تک یاختهxad لی موجود سودان تؤرَنمیشدیر. سو عنصرو آذربایجان اوسطورهxadلرینده اؤنملی ساییلیر. کوراوغلو هله روشن آدییلا اولان زامان، آتاسی آلی کیشیxadنین تاپشیریغینی یئرینه یئتیرمک اوچون قوشا بولاغا گئدیر. آی چیخیب ایکی اولدوز قوشا بولاقدا بیر – بیریله توققوشاندا قوشا بولاق کفله xadنیر. آتاسی روشنین بو کفده یویونماسی، کفدن ایچمه xadیینی و بیر بایداق او سودان گتیرمهxadیینی تاپشیرمیشدیر. روشن بو زمان کفده یویونور و روئینxadتن اولور، اوندان ایچمهxad یینه گؤره گور بیر سس قازانیر – ائله بیر سس کی اوخویاندا داغلار تیترهxadییر. ساز چالماق هنرینی ده قازانیر. اما حاییف اولسون کی بیر بایداق او سودان دولدورمامیشدان کف آرادان گئدیر و اونا گؤره آلی کیشیxadنین کورلوغو آرادان گئتمهxadییر.

   سو، باشقا بیر خاصیتهxad ده مالیکxadدیر. کوراوغلونون ایکی آتی اولان قیرآت و دورآت، دنیز آتلاریندان وجودا گلن آتلاردیر. کوراوغلونون یارانیشیندا دنیزدن بیر مادیان گلیب و آلی کیشیxadنین آتلاریلا یاخینلاشیر و اونلاردان دورآت ایله قیرآت دونیایا گلیر. چکیجی نوکته بوراسیxadدیر کی بابک داستانیندا گؤروروک بابکی اؤلدورهxad رک اونون قاراقاشقا آدلی آتی، سامرهxadدن باش قویوب آذربایجانا قاییدیر و ساوالانین باشیندا اولان دنیزه گیریر. خالق هله ده اینانیرلار کی هر ایل شهریور آییxadنین بیرینجی گونونده (بابکین شهادت گونو) قارا قاشقا او گؤلدن چیخیر، گؤلو دولانیر و شیهه چکهxad رک، زامانین بابکینی سسله xadییر. آنجاق بابکی تاپمادیقدا یئنه گؤله گیریر تا گلن ایل همان گون یئنه اؤز ایستهxad یی اوچون ظهور ائتسین.

   آت عنصرو دا اوسطوره بیر حالدا یاشاییر. تورک آتلاری قانادلی اولورلار. کوراوغلو داستانیندا گؤروروک آلی کیشی روشته تاپشیریر قیرآت و دورآتی بسلهxadدیگی زامان اونلاری بیر قارانلیق تؤولهxad ده ساحلاییب اونلارا باحمادان چکینسین و تکجه بیر باجادان اونلارا یئم وئرسین. آنجاق گنج روشن بونا دؤزه بیلمه xadییب و ۳۹جو گون باجادان بو ایکی کؤهلانا باخیر؛ گؤرور بونلارین قانادی وار، روشن باخدیقجا اونلارین قانادلاری اریxadییر! ۴۰جی گون ایکی آتی ائشیگه چیخاردیقدا آلی کیشی آتلارین قانادلارینا ال چکیر و بیلیر کی روشن دؤزه بیلمه xadییب و هر ایکی آتین قانادی اریییبدیر. بوگون دونیادا قانادلی آتلاردان چوخلو هئیکل لر دونیانین مختلف موزهxad لرینده ساخلانیلیر و اونلاری تورکلره عایید بیر اوسطورهxad لی موجود بیلیرلر.

   اوغوز داستانلاری دا آذربایجان اوسطوره خاصیتxadلی داستانلاردان ساییلیر و اونون اوغلانلاریxadنین آدلاری بوگون تامام دونیا خالقلاری آراسیندا گونلری آدی کیمی سئچیلمیشدیر. اونون آلتی اوغلونون آدلاری: آی، گون، اولدوز، گؤ ی، ایلدیریم –

انگیلیس دیلینده: Sunday, Monday, Thursday, Saturday, Friday

آلمان دیلینده: Sonerstag, Montag,  Doerstag, Freitag

فرانسه دیلینده: Mundi, Mercedi, Mardi, Geudi

و باشقا دیللرده بئلهxadدیر. بوگون تورک دیلینده بونلار: یئل گونو، سون گونو، دوز گونو، آراگونو، سود گونو، سو گونو و آینی گونو آدلانیرلار.

   آذربایجان اسکی داستانلاری، اوسطوره عنصرلارینی اؤزونده ساخلاماقدادیر او جملهxad دن: هون، گؤگ تورک، اویغور و. . . داستانلاریندا بونلار ساخلانیلماقدادیر. اوغوز، شو، آلپ ارتونقا، آلپامیش، آسنا، بوغو تگین، بوزقورد و باشقالاریندا اوسطوره عنصرلارینی گؤروروک. بو داستانلاردا اوسطوره xadنین عنصرلاری او جمله xadدن آغاج، حیات آغاجی، ایشیق، بولاق، آت و . . . اؤزل روللار اویناییرلار.

بونو آرتیرماق لازیمدیر کی افسانه، داستان، ناغیل و اوسطورهxadلرین فرقلری چون اؤنملی اولاراق، گاهدان بیر – بیرلریله قاریشیر و بونلاری آییرتماق لازیمدیر و داستانی، یا ناغیلی اوسطوره یئرینه قویماق یانلیش بیر ایشدیر. بیزده اولان عُنقا، زوموررود قوشو، قارا دونیا و آغ دونیا، قوقنوس قوشو، توراج، و باشقا قونولار سونرالار آچیقلانمالیxadدیرلار.

                                                                                                هله xadلیک