آذربایجان تاریخی – 17

آغ قویونلولار

1/5/1399

سلاملار؛ من بوگون آغ قویونلولار حاققیندا دانیشاجاغام آنجاق اصل قونویا کئچمه xadدن کئچن هفته ده اوز وئرهxad ن اولایا اشاره ائتمهxadییمی لازیم بیلیرم. کئچن هفته بوتون تورک دونیاسی و حتا دونیادا باشقا ملتxadلر ده حیله xadکار ائرمنیxadلرین آذربایجانا تجوزینه قارشی آیاغا قالخدی و گونئی آذربایجان خالقی دا قان بیر قارداشلاری ایله همرای اولوب متجاوزلرین قارشیندا دایانماغا سس وئردی. مینلرجه ایگیدلر جبهه xadیه گئتمه xadیه حاضیرلیق لارینی اعلانائتدیلر. شوبه هxadسیز قاراباغ بیزیمدیر و بیزیم ده اولاجاق. ائرمنیxadلرین الینی همیش هxadلیک وطنیمیزدن کسمهxadلیxadییک. تاسوفله ایران – رهبر دئیهxadرک کی قرهxadباغ اسلام دونیاسینا عاییددیر؛ یئنه صدا و سیمای جمهوری اسلامی اوتانمازلیقلا ائرمنیxadلردن حیمایهxadسینی گؤستردی. ایران تلوزیاسی قونشولوغو – قارداشلیغی دا اونوتدو. دونیانین مختلف اؤلکهxad لری آذربایجانxadین حاقلی اولدوغونو وورقولادی، حتا اویغور تورکxadلری اؤزلری چین الینده اسیر اولدوقلاری بیر حالدا آذربایجانا سس وئردیلر. ایراندان آذربایجانا دستک اولمادی و بو، بیر حالدادیر کی ائرمنی نخست وزیری و بیر سیرا پالمان نمایندهxadلری قره باغ آذربایجانین اولدوغونا اعتراف ائتدیلر و ائرمنستانین اولمادیغینی هارایلادیلار. آما ایراندا یالانچی پیغمبر – ایران تلویزییاسی خبری دوزگون اعلان ائتمه xadدی و ریاکارلیقدا قالدی. بونا اینانیریق کی حقیقت گونش کیمیxadدیر و همیشه بولود آلتیندا قالماز؛ حقیقت ده بیر گون آشکارا چیخیب ریاکارلار و متجاوزلردن حیمایه ائدنلر رسوای اولاجاقلار. یئنه اوجا سسله دئییریک: قاراباغ بیزیم دیر، بیزمیم ده اولاجاق.

ایندی هفته xadمیزین قونوسونا آذربایجان تاریخینده آغ قویونلولاردان دانیشیریق.

آغ قویونلولار 120 ایل تامام آذربایجان، عراق، سوریه، ایران و باشقا بؤلگهxadلره حکومت سورموش و چکیجی نوکته بوراسیxadدیر کی تورک مدنیتی و ادبیاتیxadنین رسمی اولدوغو و گلیشمهxad سیxadنین زیروه xadلریندن ساییلیر. آغ قویونلولار ادبیات دونیاسیندا تکجه تورک دیلینه اؤنم بسلهxad میش و باشقا دیللره حؤرمت ساخلایاراق آنجاق اؤز دیللرینی یوکسک سویهxadلی بیلمیشلر. بو یؤندن آذربایجان تاریخینده اؤنملی ساییلیرلار.

قاباقجا گؤردوک سلجوقلولار فارس دیلینه و ادبیاتینا اؤنم بسلهxad یهxad رک یئر کوره xadسی اوزه xadرینده گلیشمه xadسینه یاردیمچی اولدولار، عئینی حالدا تورک دیلینه ده اهمیت وئریل ادبیاتیxadنین انکشافیندا چالیشمیشلار او جملهxad دن چاغری بیگ و آلپ ارسلان سارایدا اوزانلار و تورک شاعیرلرینه یئر آییرمیش و تورمجه یازماغا امر ائتمیشلر. بو آرادا عزالدین کیکاووس اؤزو تورک سؤیلهxadین شاعیر اولاراق تورک یازارلاری و شاعیرلری تورکجه اثرلرین یاراتماسینا تشویق ائتمیشدیر.

ائلخانلیxadلار تورک دیلینده مکتب یارادیب، حتا اؤزلری موغول اولدوغو حالدا، تورکجهxadنین اؤیرنمه xadسینی اؤزلرینه اوولادلارینا واجب بیلمیشلر و تورم بیلگینxadلرینی معلم توتموشلار. ائلخانلیxadلاردان سونرا تیمور اوغوللاری تورک دیلینی باشقا دیللره ترجیح ائدهxadرک تورک ادبیاتینی حیمایه آلتینا آلیب و یوزلرجه تورک کتابلار یازیلیر. قاراقویونلولار دا همین حرکتی یئنیلشدیریب و ایندی نؤوبه آغ قویونلولارا چاتیر.

تاریخدن منظور تکجه شاهلارین و سلطانلارین ایشلرینی بیلمک و کیم گلدی کیم گئتدی مساله سینه محدود ائتمک اولماز بلکه اونلارین اجتماعی و معنویت حاققیندا نه زمینه یاراتدیقلاری اؤنملیxadدیر. خالقین معیشت طرزی و دوشونجهxad لری مهم یئر آلیر. بو دؤورلرین هامیسیندا ، امپریا سلطه xadسینده اولان توپراقلاردا بیر نوع فدرالیسم سیستمینه بنزر اداری سیسم یارانیر. آما تاسوفله ساواشلارین چوخ اولدوغو، نسبی رفاهین بیلینمهxad سینه مانع اولور و خالق کوتله xadلری راحاتلیق دویمادان باشقا بیر اولای اوز وئریر. بونونلا بئله اونلاردان یادگار قالان آبیده xadلر هله بوگون ده یارارلی اولان عمارتلر، کؤرپولر، مچیدلر، مدرسه xadلر و کروانسارالار موجوددورلار.

آغ قویونلولار توپلولوقلار شکینده آذربایجاندا یاشاییردیلار و موغوللارین آخینی ایله آنادولویا گئدیرلر. آنجاق اونلار اؤزلرینی بایاندور نسلیندن بیلیرلر. رشیدالدین فضل الله همدانی اوغوز تورکلرین 24 قبیلهxad سیندن آد چکه xadرک بایاندوردان دا آد آپاریر. بایاندور دده قورقود کتابیندا اوغوزلارین بؤیوک حاکیمیxadدیر و آغ قویونلولارین حاکیمی، اؤزه للیکله اؤزونو نئچه نسل ایله بایاندورخانا باغالاییر و شجره نامه xadلرده 51 نسل ایله اوغوزا یاپیشیر.

آغ قویونلولار حاققیندا دیار بکریه کتابی ابوبکر طهرانی طرفیندن ان مهم کتابدیر، بو زامان آغ قویونلولار حاققیندا چوخلو کتابلار مختلف دیللرده او جمله دن اوروپا دیللرینه و عربجه xadده یازیلیر.اونلارین اوروپا و آفریقا ایله سیخ علاقهxadلری بو کتابلارین یازیلماسینا سبب اولموشدور. بیر طرفدن اوزون حسن بیزانس امپراتورونون قیزی ایله ائوله xadنیر و اوندان اوغوللارا صاحب اولور؛ بو ائولنمه سیاسی هدفلر اوچون اولموش و ایستهxad دیگی سونوجلارلا نتیجه لنمیشدیر. بونا گؤره اوروپا دیللرینده چوخلو معلومات وئریلیر و آغ قویونلولار اوروپادا تانینمیش اولورلار. باشقا طرفدن آغ قویونلولار مصری فتح ائدهxadرک عراق و باشقا عرب دیللی بؤلگه xadلری الده ائدهxadرک عربجه یازیلان کتابلار آف قویونلولار حاققیندا چوخلو معلوماتلار ساخلاماقدادیرلار.

ائلخانلیxadلار زمانیندا آغ قویونلولار آنادولودا سیواس، کایساری و دیاربکرده مسکن قوروب و دیار بکر اونلارین باشکندی ساییلیردی، آما سونرا آذربایجانی فتح ائده xadرک تبریزی باشکندی سئچیرلر و تبریزده قالیرلار. دیاربکرده اولان چاغلاردا ایلاتلار کیمی یایلاق – قیشلاق و کؤچری حالدا یاشاییردیلار. بو زمان تیمور اوغوللارینا یاردیمچی کیمی روی اویناییرلار و اؤزلرینی آیاق اوسته ساخلاییرلار.

قره یولوق عثمان بیگ آغ قویونلولاری توپلوقلار شکلیندن دولت فورماسینا گتیریر و 767 ایلینده باشقا توپلوقلار و دولت لرله ساواشلار اونلارین گلیشمه یوللارینی باغلاییر. بو اولای لار تاسف یارادیجیxadدیر و بوگون بونلارین ضررینی گؤروروک. اونلار دینی ساواشلارا گیره رک بیر طرفدن ائر منستان، گورجستان و بیزانس ایله دین ساواشلارینا قاریشیرلار و اؤز قووه لرینی هئچه اوغرادیرلار، او بیری طرفدن مذهبی سلاوشلار – سنی شیعه – گوجلرینی آزالدیر و یئنه حتا دیلداشلاریلا ساواشمالار اوچون هئچ بیر توجیه تاپماق اولمور. بو مساله تاسفدن باشقا بیر دویغو یاراتماییر.

قره عثماندان سونرا اونون اوغوللاری علی بیگ و حمزه بیگ تخته اوتورورلار و جهانشاه اونلاری دیاربکرده محدودلاشدیریب گلیشلری نین قاباغینی آلیر. اوزون حسن ایش اوسته گلهxad رک قاراقویونلو قره یوسف ایله ساواشدا غلبه چالیب و قره قویونلو امپریاسینی ییخیر و آغ قویونلو حکومتی آذربایجانی، گرجیستان و ائرمنستانی الده ائتدی. دجله و فرات آراسیندا اولان توپراقلاردان ائشیگه چیخیب تامام عراق و سوریه نی ده الده ائتدی، حتا عثمان خلیفه xadلریله ده ساواشا دایاندی. اوزون حسن زمانیندا امپراتورلوق فرات چاییندان توتوب ماوراءقفقاز، بین xadالنهرینxadدن خلیج فارسا قدر اوزانیردی. آغ قویونلو سلطانلار بونلاردیرو 767دن 882 ایلینه قدر حکومت سورموشلر:

اوزون حسن، سلطان خلیل، سلطان یعقوب، سلطان بایسنقور، سلطان رستم، احمد میرزا، محمد میرزا و الوند میرزا.

بونلارین ایچینده اوچ سلطان زمانی ایران و آذربایجان گلیشمه xadده اولموشدور. اوزون حسن، سلطان یعقوب و سلطان بایسنقور. بونلارین زمانینتدا گؤزل آبیدهxadلر و عمارتلر قورولور، امنیت یارانیر، پئشه xadچیxadلیک و اکینچیxadلیک گلیشیر، خالق بالاجا بیر رفاها ال تاپیر، هنر و ادبیات انکشاف تاپیر، موسیقی، صنعت و ال ایشلرس رونق تاپیر.

اوزون حسن 28 یاشیندا جسارت و یاخشی حاضیرلانمیش حرکتلری ایله بؤیوک اوغورلار الده ائدیب حاکیمیت حودودلارینی گئنیشلندیردی. اوزون حسن آریق و اوزون بویلو اولدوغو اوچون " اوزون حسن " آدی ایله مشهور اولموشدور. او دا باباسی قارا یوُلوُق عثمان بیگ کیمی ترابزون ایمپراتورونون قیزی ایله ائولنمیشدیر. او، فاتح سولطان 2. محمدین 1461 -جی ایلده ترابزونو فتح ائدیب کومنِنوسلار سلطنتینه سون وئرمگینه قارشی گلمک ایستهدیسه ده بونا مانع اولا بیلمه xadدی. اوزون حسنین 1453جو ایلده تخته چیخماسی ایله آغ قویونلو دؤولتی ان پارلاق دؤورونه قدم قویدو. دولتین اراضیسی گئنیشلندی، آغ قویونلو دولتی امپراتورلوغا چئوریلدی.

بو زمان بیر قونویا اشاره ائتمک یارارلیxadدیر: تاسوفله گؤروروک ایران تاریخینده هر بیر حکومت ایش اوسته گلنده قاباقکی سولالهxadلرین هرنه آبیدهxad لری، اثرلری واریمیش ویران قویوب آرادان آپاریرلار؛ مثلا هخامنشلر اؤزلریندن قاباق آبدانلیقلارینی نابود ائتدیلر، ساسانیxadلار اشکانیxadلاردان قالان اثرلری یئریله بیر ائتدیلر، حتا چاغداش زماندا پهلوی رژیمی قاجار آبیدهxad لرینی ویران قویدو و جمهوری اسلامی شاهدان قالان اثرلری شهیادی – میدان آزادینی ویران ائتمهxadیه چالیشیرسا دا باجارمادی. آما تورک سولاله xadلر بئله خیانتلره ال وورماییرلار؛ بلکه ناقص قالان بینالاری دا بیتیریرلر. قره قویونلولار بیناسینی باشلایان مچیرلر و مدرسه xadلری داوام ائتدیریب بیتیردیلر.

اجتماعی - سیاسی سیستم

آغ قویونلولارین قانونلارینی داوام ائتدیریب و اونون اصلاحینا دا چالیشیرلار او جمله دن چنگیزخان یاسالاری و یا تیمور توزوگو کیمی بیر قانون نامه یازیب کی سونرالار "حسن پادشاه قانون نامهxad سی" آدلاناراق اجرا اولور. اوزون حسن مالیاتلاری دوزنلهxadییر، هر اکین محصولوندان یوزه اون و هر تجارت مالیندان یوزده بئش دولته چاتیر. همین قانونه سبب اولور دونیا تجارتینده ایران یاخشی بیر دوروم قازانیر و تجارت ماللاری چین، هند و آفریقادان گلیب گئدیر و دولت خزانهxadسی دولانیر. سونرالار سلطان یعقوب بو قانونو دا یوموشالدیب داها آرتیق رونقه سبب اولور. آما دئمک اولماز عموم خالق بو مالیتلارلا راضی اولموشلار، چکیجی و اؤنملی بیر مساله بودور کی اکینچی جماعت سلطان یعقوبون یوزده اون وئرگی قویدوغونا اعتراض ائده رک، سونرا دین اساسیندا خمس قویولور و همان مالدان یوزده ایگیرمی وئرگی آلینیر و خالق راضیلیق ائدیر!؟ و دینه اینام بسلهxad دیکلری اوچون دین آدینا ظولمو قبول ائتدیلر.

آغ قویونلولار سکه ضرب ائتدیلر و گوموش سکه xadلر رواج تاپدی و قونشو اؤلکه xadلرده ده ده xadیه xadرینی ساخلادی و آغ قوینلو حکومتی بیر حؤرمتلی دولت کیمی قارشیلاندی.

اینجه صنعت، کولتور و ادبیاتا گلدیکده دئمک لازیمدیر تبریز آغ قویونلولارین باشکندی اولموش و دیاربکر اونلارین توپلولوقلاری زمان باشکند اولبدوقدا هر ایکسی ده گلیشیر. تبریزده بوگونه قدر قالان میدان – صاحب الامر، مچیر و باشقا آبیدهxadلر واردیر او جملهxadدن شمس العماره، بوگونکو باغ شمالدا و باشقا عمارتلر تاسوفله رضاشاه دؤورونده ویران ائدیلدی. رساملیق و نقلشی صنعتی گلیشمه xadیه داوام ائتدی، کتاب صحافلیغی، تذهیب ایشلری رونق تاپدی، یوزلرجه کتاب استنساخ اولدو. اؤزهxad للیکله قرآن ترجمه xadسی اؤنم قازانیب و سلطان حسن و باشقا سلطانلار تورک دیلینه باغلی اولدوقلاری اوچون قرآنین تورکجه xadیه ترجمهxad سینه اهمیت وئرمیشلر و امر ائتمیشلر. حتا بو زمان قرآنین و نامازین تورمجه اوخوماسی بیر سنت کیمی باشلانیر. اوزون حسن بونا اعتقااد واریدی کی قرآنی دوشونمک لازیمدیر و خالق اونو اؤز آنادیلینه اوخویوب دوشونمهxadسیxadنین ده ثوابی واردیر. بئله xadلیکله قرآن ترجمهxadلری چوخالیر و تورکجه ترجمهxad لری میدانا گلیر. سایدیغیم اوچ سلطان ساراییندا هر هفته عالیمxadلر شاعیرلر توپلانیب شعر و موسیقی صنعتینده مهارتلرینی گؤستهxad ریب یاریشیردیلار. سلطان یعقوئبون ساراییندا ملک الشعرا حبیبی کیمیxadلر چالیشیردیلار. بو اوچ سلطان هر بیر اؤزو ده شاعیر اولموش و تورکجه شعر دیوانلاری الده دیر. سلطان حسن – اوزون حسن – تورکجه یه ماراقلی بیر شخصیت اولموش و تورکجه یارانان اثرلری خوشلاییردی و اؤزو ده دیوان شعر یارادیر. سلطان یعقوب دا شاعیرلری تاپیب استعدادلاری گلیشدیرمه ده چالیشیردی. سلطان بایسونقور دا ادبیات سئور و کولتوره علاقه مند بیر سلطان-ایدی. بو زمانلاردان چوخلو اثرلر بوگون ایران و قونشو اؤلکهxad لرین و حتا اورپا مملکت xadلرین کتابخانالارینی و موزه لرینی بزهxadییر.

تاریخ حاققیندا چوخلو کتابلار یازیلیر او جملهxad دن کتاب دیاربکریه نئچه یؤندن اؤنملیxadدیر بیری بودور کی بو اثرده سلطان احمد برهان الدین آذربایجانین اوچ دیللی شاعیریندن باشلاییر. قاضی برهان الدین هم سلطان، هم فقیه و هم بؤیوک بیر شاعیر اولموش، 17 ایل تامام آنادولوداغ آذربایجان آدینا دولت قورموش و 600 صفحه xadدن آرتیق بیر دیواندا 1350 غزل و 300دن آرتیق تویوغلارلا آذربایجان آدینی و دیلینی دیری ساخلامیشدیر. قاضی برهان الدین فارسیجا شعرلری دا وار، آنجاق بؤیوک بیر فقیه اولاراق ایکی کتابی عربجه یازمیشدیر و بوگون بو اثرلر علمیه حوزه xadلرینده اوخونور.

.

+ نوشته شده در شنبه بیست و پنجم مرداد ۱۳۹۹ ساعت 14:38 توسط م. کریمی |