آذربایجان تاریخی – 16 / قره قویونلو امپراتورلوغو

ائلخانلی امپراتورلوغو پوزولماسیلا، خوراساندان آنادولونون باتی طرفینده اولان مدیترانه ده xadنیزینه دهxad ک، سیاسی- نظامی بیر بحران هریانی چولقاییر. بالاجا حکومتxadلر مختلف قبیله xadلرینه آرخالاناراق اؤز وارلیقلارینی قورماغا گؤره بیرلهxad شیرلر و گاهدان بیرلیکxadلره قوووشورلار. تاریخ ضرورتیندن دوغوران سببxadلره گؤره بؤیوک طایفالار، قبیلهxad لر و اتحادیه xadلر گونو گوندن بیرلهxad شیب گوجله xadنیرلر و اوبیری یاندان کیجیک و ضعیف اولان طایفا – قبیلهxad لر ـ آرادان گئدیر و یاخود بؤیوک ائللر آراسیندا ایتیب – باتیرلار. امیر تیمورون امپراتورلوغو دا زامان کئچدیکجه پوزولور و اوغوللاریxadنین آراسیندا اولان ساواشلار اونلارین حکومتxadلرینی تهلوکهxadیه سالیر. آنجاق بو زامان بویوک اتحادیهxad لر باش قالدیریر. بونلارین ایچینده شروانشاهلار اسکی بیر موقعیت له دایانیرلار و سونرا چوپانیxadلر، جلایرلیلر، قره قویونلولار و آغ قویونلولار باش قالدیراراق، بیر- بیریله بیرلهxad شیب گاهدان دا ووروشورلار. بو آرادا شیروانشاهلار اسکی زامانلاردان شکی- شیروان و باکیدا گوج سالیب قالیرلار. آنجاق قره xadقویونلار یئنی بیر گوجله، مذهبی مسامحه xadلردن استفاده ائده xadرک خیردا ائللری ده اؤز چتورهxadلرینه توپلاییرلار.

دوغروسو بودورکی امیر تیموردان سونرا، آذربایجان تاریخینده قره xadقویونلولار تاریخین مرکب بیر دؤورانیی اؤزلرینه باغلاییرلار. بونلار اؤزلرینی اوغوزلاردان ساییب و بو آرادا جهانشاه حقیقی اؤزونو دنیز خان- اوغورَون اوغلو نسلیندن سایماقلا فخر ائدیر. تاریخدن آلدیغیمیز معلومات گؤسته xadریر کی قره xadقویونلولار 7 – جی یوزایللره بو آدی اوزلرینه سئچمیشلر و بوندان اؤنجه اوغوز ائللریندن ساییلاراق تورکستاندان آخیب آذربایجانا سیغینمیشلار[3] و بورادا کؤچه xadری بیر حالدا یاشایاراق خوراساندان آنادولویا قدر یاییلمیشلار. اونلار ایلک اؤنجه آذربایجان و همدان هندهxadورینده مسکونلاشیب آلاداغدا یایلاق ائدیب و دیاربکر – فرات چایی قیراغیندا قیشلاق ائدیرمیشلر. اصیل آدلاری – نئچه نئچه طایفالاردان بیرلهxadشهxadرک – بارانلی، بارانی، بارانلو اولموشدور. بایرام خوجا (خواجه) (1380 م – 782 ده اؤلور) موصلده باش قالدیریب و جلایریxadلرین تابعی اولدولار. آنجاق بیر زامان کئچدیکده خراج وئرمکدن باش قاچیریب، اؤزگورلوک ایسته xadییرلر. سلطان حسین جلایر 779 ایلینده بایرام خوجانی باسماق اوچون حرکت ائدیر . بو زامان قارا محمد (791-782-1389-1380 ایللری) قره xadقویونلولارین باشیندا دایانیر. آنجاق جلایرلیxadلر آراسیندا حکومت اله آلماق اوچون داعوالار باشلانیر و قارا قویونلولار اؤزلرینی تاپماق امکانی اله گتیریر و 784جی ایلده حکومتلری قوردولار قارا محمد ،سلطانلیق فیکرینه دوشور. تیمورون اوغوللاری اونو سرکوب ائده بیلمیرلر و او داغلارا سیغینیر. تیمور ایراندان اوزاقلاشان زامان 790 هـ قرهxad قویونلولار جلایرلیxadلرله بیرله xadشیب تبریزه وارد اولورلار. قره یوسف(1420-1389م) تبریزی 793 ایلینده اله کئچیریر.807 جی ایلده تیمور اؤلهxad رک، قره xadیوسف گوجلنیر. بوتون آذربایجان، نخجوان، شام، دیاربکر قرهxad قویونلولار الینه کئچیر و تیموراوغوللاری آراسیندا ساواشلار باشلاماقدا، سونرا میرانشاهین اؤلومو ایله 810 ایلینده ، قرهxadقویونلو حاکمیتی رسمی بیردولت کیمی گوجلهxad نیر. بوزامان قره xadیوسف تبریزده –تاریخده ایلک دفعه اولاراق «مجلس اعیان » قورور و اوغلو پیربوداغی اؤزونه جانشین سئچیر. 813 ایلینده سلطان احمد جلایری اؤلمکxadله ، جلایر سولاله سینه سون قویولور. قره xadقویونلو امپراتورلوغو اراضیxadنی گئنیشلندیرمه فیکرینه دوشور.

قره xadیوسف اؤلدوکده، پیر بوداق یئرینه، اسکندر میرزا شاهلیق تختینه اوتورور و آناسیxadنین سیاستxadلرینی داوام ائتدیریر. شیروانشاه خلیلxad الله (867-82 هـ ) تیمورون اوغلو شاهرخ ایله بیرلهxad شیب اسکندری مغلوب ائدیرلر و شیروانی آلیرلار. بوزامان جهانشاه حقیقی خراسانا گئدیر و شاهرخ طرفیندن آذربایجان حاکیمی کیمی قبول اولونور. جهانشاه (808-872 هـ ،1417-1397 شاهلیق دورانی )30 ایلدن آرتیق شاهلیق ائدیب و قره xadقویونلونون دهxadیرلی، گوجلو و تدبیرلی بیر شاهی کیمی تاریخده اؤزونه یئر آچیر و آذربایجاندان باشلاییب بوتون ایران، آنادولو و عراقا قدر – بؤیوک بیر اراضیده مرکزی بیر حکومت قورور مختلف اؤلکه xadلره اؤز گتیریب، غلبه چالیر و زامانین باشاریلی شاهلاریندان ساییلیر. بوتون تاریخی قایناقلار اونون باجاریغی و تدبیرلری حاققیندا گؤزل ملاحظه xadلر ایره xadلی سورورلر.

جهانشاه ، قرهxadیوسفون اوغلودور کی تیمورون اؤلوموندن سونرا، دمشقده حبسخانادان بوراخیلیر و اؤز باشینا اوردو توپلایاراق دیاربکره ساری گلیر. همین ایلده جهانشاه دونیایا گلیر. جهانشاه ماردین شهرینده آنادان اولورو 16یاشینا قدر آناسی ایله بوتون قانلی محاربهxad لری باشدان کئچیریر. مکمل بیر تحصیل آلاراق، زامانین بیلیگین آداملاریندان اولور. او زامانین عالیمxadلری اولان معینxadالدین قاضی زاده، غیاثxadالدین جمشید، صدرالدین دوانی، صدرالدین شیرازیو خواجه زاده دن علمxadلری اؤیره نیر و مختلف ساحه xadلرده بیگلی اله گتریر[8].

علمxadلرله برابر دؤیوش میدانلاریندا اؤز شجاعت و دؤیوشچو روحونا گؤره ساواش و میدان آچما یوللارینی دا اؤیرهxadنیر. آتاسی قره یوسوفون حمایه xadسی آلتیندا بوتون رزمی هنرلرله سیلاحلانیر و آتاسیxadنین اؤلوموندن سونرا قارداشلاریلا تاج و تخت اله کئچیرمک اوچون ساواشیر. بو یولدا قارداشلارینا غلبه چالیر، ایلک ایللرده شروانشاهلار شاهی خلیلxad الله و تیمور اوغوللاری شاهرخ ایله بیرلهxad شیر و اونلارلا دوستلوق سیاستینی ایرهxadلی سورور و گئت - گئده گوجله xadنیر؛ حتا شیروانشاهین قیزینی اؤز اوغلونا آلاراق، حاکمیت اراضی سینی گئنیشلندیریر.

جهانشاه تدبیرلی و دوشونجه xadلی بیر شاهxad دیر، تکجه قیلینجینا آرخالانمیر، بلکه فیکر و عقلیندن اؤز یئرینده استفاده ائدیر. دوست و دوشمن آییرد ائدهxadرک دوزگون یارارلانیر و بئله xadلیکله فورصت اله گتیره xadرک اؤلکه xadنین آبادانلیغی، امن-آمانلیغی اوغروندا آددیم آتیر و خالقین راحاتچیلیغی یولوندا چالیشیر. خالق ایچینده سؤیله دیگینین نهxadدنxadلری بونلارا عاییددیر.

جهانشاه اؤز حکومتیxadنی گئنیشلندیریر، گورجوستان، ارمنستانی آلیر،بوتون ایرانی اله کئچیرندن سونرا، خراسانی دا آلیر، هراتی اله گتیریر و خالق ایله دوزگون رفتار ائلهxad دیگینه گؤره آلقیشلانیر.

جهانشاه اؤز اوغلانلاری امیر و حاکیم کیمی مختلف بؤلگهxad لره گؤندهxad ریب حکومت ایشلرینی آرالاریندا بؤلور، آنجاق نه یازیق کی اونون اوغوللاری حکومت ایشلری اوستونده بیربیرلریله ساواشا چیخیرلار. بو ایش جهانشاهین سیاستxadلرینی سیندیریر. نهایت جهانشاه اؤز خشونتxadلرینی آرتیریر و بئلهxadلیکله قرهxadقویونلو سقوطا ساری یؤنه لیر. اوزون حسن، آغ قویونلو طایفالاریxadنین بیرلشمهxad سینی رهبرلیک ائدهxadرک قرهxadقویونلو طایفالارینین بیرلشمهxad سینی رهبرلیک ائدهxadرک قرهxadقویونلو حاکمیتی ایله قارشی - قارشیا دایانیر و جهانشاه اوغوللارینین پوزوق حالیندان استفاده ائده xadرک 872 جی ایلده جهانشاه اوردوسونا حمله گتیریر. جهانشاه بو یوروشده اؤلور و اوغلانلار اسیر توتولورلار.

بوتون تاریخی قایناقلار، هر دیلده اولورسالار دا- جهانشاهی گوجلو و تدبیرلی بیر شاه تانیتدیریرلار. فارس قایناقلاری اونا خور باخیرلار، آمما عربجه و تورکجه قایناقلار اونون گئدیشاتینی بگهxadنیب مدحی هxadلر یازیرلار. عبدالرزاق سمرقندی، "مطلع سعدین و مجمع البحرین" کتابیندا جهانشاهی عدالتxadگستر و خیرخواه بیر سیما کیمی تصویره آلیر.

چوخلو قایناقلار جهانشاهی مذهب و دین ساحهxad سینده مقصددن اوزاق سایاراق، بیر سیرا قایناقلاردا اونو اثناعشر تشیعی سانیرلار و بیر سیرا قایناقلار دا صفویلر ایله تضادینی اونون مذهبی مسامحه xadلریندن آسیلی بیلیرلر. چوخلو قایناقلار جهانشاهین حقیقی تخلوصو دیوانیندان سؤز آچیب و شاعیرلیگیندن یازیرلار. چوخلو تذکرهxadلرده اونون شعرلریندن نمونه xadلر گتیریرلر. بو قایناقلاردان آلدیغیمیز معلوماتا گؤره، جهانشاه شیرازدا و تبریزده مجلسxadالشعرا قوروب و اؤز درباریندا عالیملری، هنرمندلری و شاعیرلری عزیزله xadییر، عینی حالدا معمارلیق بینالارینی قورماقدان غافیل اولماییر، جهانشاهدان وورولدوغو بیلینمیر و بیر سیراسیندا «علی ولی الله» عبارهxadسیxadنین یازیلماسی دا گؤرونور.

نهایتده جهانشاه 872 ایلینده 64 یاشیندا دونیاشینی ده xadگیشیر.

اوزون حسن آغ قویونلو، جهانشاه حقیقیxadنین باشینی بدندن آییریب، باشینی هراتدا سلطان ابو سعیده گؤنده xadریر و جسمینی تبریزده گؤی مچیده دفن ائتدیریر.

حقیقی دیوانی

جهانشاه حقیقی بیر حکمدار شاعیر اولاراق، شعر دیوانی مختلف خطاطلار طرفیندن یازیلیب و تذهیب اولوناراق اؤلکه نین مختلف شهرلرینده کتابخانالاردا ساخلانیلیردی. اونون الیازما نسخه xadلری تکجه کئچن 50 ایل عرضینده تانینیب و ایلده نئچه الیازماسی اله گلیر. بیلدیگیمین کیمی جهانشاه مختلف شهرلرده مدرسه، مچید، عمارتxadلر، قوردوغو حالدا، کتابخانالار دا ترتیب ائدیردی و خطاط، نقاشلار اوچون امکان یارادیردی. اونا گؤره ده اونلارجا الیازمالاری حقیقی دیوانیندا موجوددور. آنجاق بوردا نئچه الیازماسی چوخ اؤنملی اولوب و اونلارین اساسیندا چاپ ایشلری ده ایره xadلی گئدیبدیر. بو الیازمالاری بئله ایضاح ائتمک اولور:

لندن نسخه سی

بو نسخه آذربایجاندا رحیم xadاف، حسینxadزاده و علیxadلو جنابلاری بو دیوانین تورکجه بؤلومونو چاپ ائتدیرمشیر. همین دیواندا اولان تورکجه غزللر «آذربایجان کلاسیک ادبیاتی کتابخاناسی»xadنین اوچونجو جیلدینده چاپ اولموشدور. آرتیرمالیxad یام کی بو سری کتابلار بو گونه قدر 20 جلدده یاییلمیشدیر.

ارمنستان الیازماسی

ایکینجی نسخه ایرواندا آذربایجاندا لطیف حسینxadزاده طرفیندن آراشدیریلیب و تورک دیوانی 1966 ایلینده باکیدا چاپ اولوبدور. بو الیازما 54 صفحهxadدن عبارتدیرکی اونون ورقلری 20*12 سانتیمترده اولموشدور. بونو آرتیرماق لازیمدیر 1987 جی ایلده ابوالفظل رحیموف بریتانیا الیازماسی ایله ایروان الیازماسینی توتوشدوروب و نهایت. «دیوان حقیقی» آدیلا 117 صحیفهxad ده چاپ ائتدیرمیشدیر.

تبریز الیازماسی

تبریزین ملی کتابخاناسیندا- محمد نخجوانی آدینا کتابخانادا ساخلانیلیر. بو الیازمانین استنساخ تاریخی بللی اولماییب و خطاطی دا بللی دئیلدیر. بوردا حقیقی xadنین تورکجه غزللری اوَنجه و سونرا فارسجا غزللری یازیلمیشدیر.

تهران الیازماسی

بو نسخهxadنین ده یازیلما تاریخی بللی اولماییب، تهران بیلیم یوردوندا ساخلانیلیر. بورادا 192 غزل و 31 رباعی واردیر کی رباعی لرین هامیسی تورکجهxadدیر و غزللرین 84 داناسی تورکجه و قالانی فارسجادیر. بیز بورادا همین نسخه دن استفاده ائتمیشیک. نظره گلن، بو نسخه باشقا نسخهxad لردن داها مکمل و تورکجه دیوانیندا علاوه، فارسجا دیوانی دا کامل دیر.

حقیقی دیوانی نین تهران نسخه xadسی، تهران بیلیم یوردونون مرکزی کتابخاناسیندا 8198 نمره آلتیندا ساخلانیلیر. بو الیازما، شاعرین ایکی دیللی دیوانینی احتوا ائدیر. نسخه، 290 صفحهxad لیک اولاراق، ایلک بؤلومو فارسیجا و ایکینجی بؤلومو تورکجهxad دیر. بیر نوکته یه دقت ائتمک گره xadکیر؛ بو الیازما سانکی بیتمهxad میش بوراخیلمیشدیر. بوتون نسخه xadلردن کامل نظره گلن بو الیازما، مختلف صفحهxad لرده بوش یئرلر بوش – بوشونا بوراخیلمیشدیر؛ او جمله xadدن دئمک اولار کی 290 صفحه xadدن، 26 صفحهxad ده هئچ بیر یازی یازیلمامیشدیر. بونون 21 صفحه فارسیجا بؤلومده و 5 صفحهxad سی تورکجه بؤلومونه عاییددیر . بوندان علاوه، هر ایکی بؤلومده ده بیر یئرلر بوشونا بوراخیلمیشدیر؛ سانکی سونرا الینه گلن غزللره یئر ساخلانیلمیشدیر.

حقیقی شناسلیق ساحه xadسینده دونیانین مختلف اؤلکه xadلرینده چالیشمالار ایره xadلی گئدیر و گونه قدر تورکیه، آذربایجان، ایران، تورکمنستان، انگلستان و باشقا اؤلکهxadلرده بو علم ساحه xadسینده علمی ایشلر میدانا گلیر. ایلک اونجه ولادیمیر منیورسکی(1966-1877) نین چالیشماسیxadنین چالیشمالارینی قید ائتمک لازیمدیر. او 1954جی ایلده لندن الیازماسینی اله گتیرهxad رک، علی آراشدیرمالار آپاریر و نئچه مقاله ده بو دیوانی اینجهxad له xadییب و نهایت همین ایلده بو دیوانی چاپ ائدیر. مینورسکیxadنین چاپ ائتدیگی دیوان 1966،1977 ایللریندن یئنی باشدان چاپ اولور.

1966جی ایلده ارمنستانین مرکزی اولان ایرواندا لطیف حسین xadزاده آذربایجان عالیمی حقیقیxadنین دیوانینی یاییملاییر. 1986جی ایلده ده باکیدا بو دیوان چاپ اولوب یاییلیر. بونو حاضرلایانار ابوالفضل رحیم اف، لطیف حسین xadزاده و مایل علیxad اف اولموشلار.

تورکیهxad ده 1970جی ایلده مینورسکیxad نین چالیشمالارینا آرخالاناراق، نئچه- نئچه مقالهxad لر چاپ اولور. و اونون حاضیرلادیغی دیوان دا یاییملانیر و منیورسکی بیرینجی حقیقی xadشناس کیمی تانینیب مقاله xadلریxadده تورکجه xadیه ترجومه اولوب چاپ اولور بو حرکت لر آردیجا دوکتور محسن مجیدی 2002جی ایلده «حکمدار شاعیر» عنوانی ایله بیر مقاله و سونرا حقیقی دیوانینی چاپ ائتدیریر.

تورکمنستاندا دا حقیقی xadشناسلیق علمی ایره xadلی گئدیر و بو گونه قدر دیوان حقیقی نئچه دفعه xadلر چاپ اولوب و ده xadیرلی مقالهxad لر یازیلییبدیر. بیلدیگیمیز کیمی حقیقی دیوانی نین سون چاپی 1999 ایلینه عاید دیر.

ایراندا فیروز رفاهی جنابلاری تهران نسخه xadسی اساسیندا دیوانین چاپینی ائشیتسک ده گؤرمهxad دیک. چوخلو قایناقلار جهانشاهین حقیقی تخلوصلو دیوانیندان سؤز آچیب و شاعیرلیگیندن یازیرلار. چوخلو تذکر ه لر ده اونون شعرلریندن نمونه xadلر گتریرلر. بو قایناقلاردان آلدیغیمیز معلوماتا گؤره، جهانشاه شیرازدا و تبریزده مجلس الشعرا قوروب و اؤز درباریندا عالیمxadلری ، هنرمندلری و شاعیرلری عزیزله xadییر و عینی حالدا معمارلیق بنارلارینی قورماقدان غافیل اولماییر.

جهانشاهدان چوخلو سکه xadلر اله گلمیشدیر، بو سکهxadلر اؤلکهxad نین مختلف بؤلگه xadلرینده وورولدوغو بیلینیر و بیر سیراسیندا «علی ولی الله» عبار هxadسیxadنین یازیلماسی دا گؤرونور.

نهایتده جهانشاه 872 ایلینده 64 یاشیندا دونیاسینی دهxad گیشیر. اوزون حسن آغ قویونلو جهانشاه حقیقیxad نین باشینی بدندن آییریب، باشینی هراتدا سلطان ابوسعیده گؤنده xadریر و جسمینی تبریزده گؤی مچیدده دفن ائتدیریر. حقیقی دیوانینی حاضیرلاییب و چاپ ائتدیریبدیر. اوندان سونرا بلکه ده ایلک اثرلرینده اولان دیوان اولاجاقدیر. آنجاق بوسطیرلرین یازاری طرفیندن نئجه قیسا مقاله «امید زنجان» و «بهار زنجان» درگیلرینده چاپ اولموشدور.

قایناقلار:

1- حسنxadزاده اسماعیل، حکومت ترکمانان قره xadقویونلو و آق قویونلو در ایران، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، 1379.

2- امیرنظام الدین علیشیرنوایی، دیوان فانی، به اهتمام دکتر رکن xadالدین همایون فرخ، تهران، انتشارات اساطیر، 1375.

3- کارنگ، عبدالعلی، آثار تاریخی آذربایجان، تهران، انجمن آثار ملی، 1351.

4- فضل xadالله همدانی، خواجه رشیدxadالدین، جامع xadالتواریخ، به کوشش بهمن کریمی، تهران، اقبال، 1338.

5- طهرانی، ابوبکر، دیاربکریه، به کوشش نجاتی لوغال، فاروق سومر، تهران، طهوری، 1356.

6- روملو، حسن بیگ، احسن xadالتواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب 1349.

7- سمرقندی، دولتشاه، تذکرة الشعرا، به کوشش ادوارد براون، لیدن، 1900.

8- حقی اوزون چارشلی، اسماعیل، تاریخ عثمانی، ترجمه، ایرج نوبخت، تهران، کیهان، 1368.

9- خواندمیر، حبیب xadالسیر، به کوشش محمود دبیرسیاقی، تهران، خیام، 1362.

10- سومر، فاروق، اوغوزلار، آنکارا، 1974.

11- م. کریمی تاریخ ادبیات آذربایجان، 6جلد، زنجان، 1384.