مولانا ذوقی تبریزی نین دیوانی

آذربایجان ادبیاتی تاریخی چوخ گئنیش، درین و اینجه اولاراق، هله تانینمامیش قالمیش و یوزلرجه عالیم، صنعتکار و شاعیرلریxadنین اثرلری ایشیق اوزو گؤرمهxadمیش، رسمی و شخصی کتابخانالاردا توز آلتیندا باسدیریلمیش قالمیشدیر. کئچن اون ایللر سورهxadسینده بو شاعیر و عالیمxadلرین نئچه xadسی تانینمیش و اثرلری اوزه چیخمیشدیر او جملهxadدن شیخ حسام الدین اینانج – 5جی عصرده ملکxadنامه کتابیxadنین راویسی، خواجه احمد فقیه تبریزی – 6جی یوزایلین بؤیوک متصوف شاعری، اخی جعفر خطیر زنجانی – 6جی یوزایلین بؤیوک مثنوی یازان شاعری، شیخ بوراق بابا – تورکجه قلندریه طریقتینه باغلی عارف، مولانا همتی انگورانی، و . . . کئچن اون ایللرده تانینمیش و اوخوجولارین دقتینی اؤزونه چکمیشدیر. آنجاق بونلار آذربایجان ادبیاتیxadنین زنگین لیک و گئنیشلیxadگینی گؤستهxadریر و بیزلرین هله غافل اولدوغونو. البته بونون نهxad دنxadلری بللیxadدیر، آما آراشدیرماسیxadنین یئری بورا دئییلدیر.

یاخین ایللرده بیر سیرا شاعیرلریمیز، عالیمxadلر طرفیندن تانیتدیریلمیشدیر کی اونلارین آدی هئچ بیر ادبیات تاریخینده یازیلمامیشدیر. آنجاق نه گؤزل کی ایندی بیر سیرا گنج آراشدیرماچیxadلاریمیز او جملهxad دن نقدی جنابلاری کیمی چالیشقان، دوشونجه xadلی و آختاریجی یازارلاریمیز میدانا گلیب و توز آلتیندا قالان شاعیرلری اوزه چیخاریرلار. الیمیزده اولان دیوان و اونون شاعیری ذوقی ده بو شاعیرلر آراسیندا یئر آلیر. بو دیوان، بیزه یئنی بیر پنجره آچیر و اوندا دویغولو - آچیق فیکیرلر و خوشxadذوقلو بیر شاعرله اوز – اوزه گلیریک. ذوقی xadنین حاققیندا تذکره xadلرده و سفینهxadلرده راست گلمه xadدیگیمیز حالدا، شعرلرینه باخدیقدا باشقا بیر قایناغا احتیاجیمیز اولمور، چونکی اونون 550 غزلی و باشقا فورمالاردا اولانشعرلری بیزی بو قناعته گتیریر کی ذوقی بؤیوک بیر متصوف و عارف شاعردیر. اونون شعری ایله شاعرین ایچ دونیاسینا یول تاپا بیلیریک. شاعرین حاققیندا بیزه احتیاج اولان تکجه اولوم و اؤلوم تاریخی یوخ، بلکه دوشونجه عالمی، فیکیر دونیاسی و دویغولاریxadنین الهام بولاغیxadدیر. گله xadجه xadیه یولوموزو ایشیقلاندیران ائله بونلاردیر.

تبریزلی ذوقی، 10جو یوزایلین شاعری ساییلا بیلیر؛ دیل اؤزهxadللیکxadلری ده اونون همین عصره عایید اولدوغونو اثبات ائدیر. هر حالدا اونون آخیجی دیلی، درین دویغوسو، اینجه دوشونجهxadلری و شاعرانه بیانی هر اوخوجونو راضی سالیر و شعرلریندن لذت آپارماقدان راضی ساخلاییر.

آذربایجان تصوف و عرفان دونیاسی حقینده آراشدیرمالارین ساییسی چوخ آز اولموشدور. آنجاق بیر سیرا آذربایجانین اؤز ایچیندن قایناقلانیب اورتا دوغونون بؤلگهxad لری و اؤلکهxad لرینه یاییلان طریقتxadلر او جملهxadدن اخیxadلیک، قلندریه، حروفیه، بکتاشیه و باشقا طریقتxadلر کئچن اون ایللر سورهxadسینده تانینمیش و گؤسترمیشدیر کی وطنیمیز آذربایجان، عرفان و تصوف دونیاسیxad نین اوجاغی اولاراق، بو اوجاقلار همیشه آلیشقان و آلوولو اولموشدور. دقتله باخاندا اخیxad لیک، حروفی xadلیک و . . . طریقتxadلری آذربایجاندان باش قالدیریب و تورک دیللی خالقلار آراسیندا یاییلمیشدیر، دوزدور کی باشقا ملتxadلره ده اؤز ائتکیسینی بیراخمیش و اونون ائتکیسی آلتیندا باشقا دیللرده ده ادبیات یارانمیشدیر. بو طریقتxadلر خراساندان توتوب قافقازلارا و آنادولویا قدر آخمیشدیر.

بو طریقتxadلر خالقین یاشاییشی ایله سیخ علاقهxadده اولموش و معنویت دونیاسینا ایشیقلار ساچمیش، حتا توپلوم گلیشمهxadسینده – اجتماعی توسعهxad ده درین ائتکی بیراخمیش و اثرینی بوگونه قدر داوام ائتمیشدیر. بو باخیشلا ذوقیxadنین دیوانینی آراشدیرمادان و شعر دونیاسینا گیرمه xadدن اؤنجه، بونو آرتیرماغی اؤزومه تکلیف بیلیرم کی آقای نقدی بوندان اؤنجه ده گؤزل دیوانلاری ایشیق اوزونه چیخارمیش و شاعرلرینی تانیتدیرمیشدیر و بو تانیتدیرمالاردا باجاریق گؤسترمیشدیر؛ مثال اوچون مولانا همتی انگورانی (10جو عصرین شاعری)، خواجه علی خوارزمی (6 و 7جی عصرین شاعری)، حکیم رکنxadالدین مسیحی (11جی عصرین شاعری)، افقر (100 ایل بوندان اؤنجه یه عایید اولان شاعر) و باشقالاریxadنین تانیتیمی یولوندا بؤیوک چابالار گؤسترمیش و ادبیات تاریخیمیزه گؤزل اینجیxadلر باغیشلامیشدیر. ذوقیxadنین دیوانی دا بو گؤزل و دهxadیرلی اینجیxadلر سیراسینا دوزولموشدور. هر سؤزدن اوّل، نقدی جنابلاریxadنین تمناسیز و عاشقانه چابالارینا قاتیلیب "اللرین آغریماسین" دئییرم و بوندان آرتیق باشاریلار دیله xadییرم.

نقدی، ذوقیxadنین دیوانی اوچون چوخلو زحمتxadلر چکیب و دوزگون – تصحیح ایشلرینی ایرهxadلی سورموش و تر – تمیز بیر دیوان اوخوجولارین الینه چاتدیرماغا موفق اولموشدور. بو دیوانا یازدیغی اؤن سؤزده مطرح ائتدیگی سؤزلرله نشان وئریر کی ذوقی ایله آذربایجانین باشقا گؤرکملی شاعرلری آراسیندا ایلگی، فیکر بیرلیگی و عرفانلی دویغو باغلیxadلیقلارینی تانییر و گؤزل اؤرنکxadلر تاپیر. بوندان علاوه فارس شاعرلریله ده درین ایلگیxadلری تاپماغا چالیشیر. او، بورادا عمادالدین نسیمی، مولانا فضولی، قاسم انوار و فارس شاعرلریندن حافظ و باشقالاریلا مضمون اویغونلوغونو آچیقلاییر. بو ایش، نقدیxadنین دریندن هر ایکی ادبیاتا تانیش اولدوغونو و عشق اوزره چالیشماسینی دا گؤستهxad ریر.

نقدی بو دیوانی حاضیرلامادا سؤزجوکلرین ایچ معناسینا یول تاپماغا چالیشمیش و بو دقتی اساسیندا اینجه بیر نکته xadلره ال تاپمیشدیر. هر حالدا الده اولان بو دیوان ایلک دفعهxad دیر کی ادبیات دونیاسینا تانیتدیریلیر، بو ایش اصلینده هم جسارت ایستهxad ییر و هم بیلیم. نقدی بو میداندان آلنی آچیق چیخمیشدیر.

آذربایجان تاریخینده حروفیه حرکاتی اؤنملی بیر اولای اولموش و عئینی حالدا درین و گئنیش بیر ادبیات دا یاراتمیشدیر؛ آنجاق تاسفله بو تاریخ و ادبیات لازیمی قدر ایراندا – نه تورک ادبیاتیندا و نه فارس ادبیاتیندا آچیقلانمامیشدیر. بیر حالداکی اسلام دونیاسی xadنین هر اوچ دیلینده (عربجه، فارسیجا و تورکجه) اونلارجا اثر و اونلارجا شاعر و فیلسوف بو میداندا زحمت چکیب، هنر گؤسترمیشدیر. فارس ادبیاتیندا نعیمی تبریزی و نسیمی xadدن باشقا بیر شاعردن سؤز گئتمهxad میشدیر بیر حالداکی تورک ادبیاتیندا اونلارجا اثر بو ساحه xadده قلمه آلینمیش، نعیمیxadنین اثرلری مختلف تورک شاعرلری الیله تورکجهxadیه ترجمه اولموش، اونلارجا شرحxadلر یازیلمیش و مریدلری داها آرتیق مقیاسدا اؤزل دیوانلار یاراتمیشلار و بو سیرا شاعرلردن بیز رفیعی، عامل اوغلو، عزالدین عبدالمجید فرشته اوغلو، منطقی، عثمان بابا، یمینی، بغدادی، اصولی، تمزنائی، عیدالحسین اصفهانی، مرتضی بکتاشی، امیر سید علی (علی الاعلی)، میرشریف، حمزه، میرفاضلی، کمال الدین هاشمی، امیر سید اسحاق، و . . . اونلارجا باشقا شاعرلری آد آپارا بیله xadریک کی تاسوفله بوگونه قدر بو دیوانلار ایراندا چاپ اولمامیش و بو حروفیه ادبیاتی xadنین گئنیشxadلیگیندن خبرسیز قالمیشیق (الله قویسا، بو یاخینلیقدا بونلارین بیر سیراسی ایشیق اوزو گؤره xadجکدیر).

بو مقدمه xadنی دئمکله ذوقیxad نین حروفیه ادبیاتینا یاخینلیغیندان دانیشماق ایستردیم. نقدی ده بو مسالهxadیه اشاره ائتمیشدیر. بورادا فضولی xadنین غزللرینه بنزتمهxad لر، نسیمی شعرلریxadنین درین مضمونونو ذوقیxadنین دیوانیندا گؤرمک اولور. هابئله مولانا همتی شعرلری ایله یاخیلیغی، اونلارین چاغداش اولدوقلاری احتمالینی دا آرتیریر. بونلارلا برابر، ذوقی xadنین شعرلرینده دالغالانان اوریین ایچ دویغولاری، فیکیرلرین اینجه xadلیکxadلری گؤستهxad ریر کی ذوقی بیر انسانxadسئور و شیعه مذهبینده اولدوغو گمانسیزدیر. اونون دیلی ده او قدر آخیجی و سادهxadدیر کی اوخوجو اونونلا معاصر اولدوغونو اینانیر. سانکی ذوقی بوگون بیزیمله برابر یاشاییر. عئینی حالدا ذوقی xadنین فارسیجا یازدیغی غزللر ده اورهxadیه یاتیملیxadدیر.

ذوقی دیوانیندا گؤزل دئییمxadلر، سؤزجوکلرین گؤزل دویومو و ترکیبی، هم ده آتالار سؤزوندن بوللو – بوللو یارارلانماسی بیزی حیرتده قویور؛ ذوقی بو آتالار سؤزونو ائله گؤزل سؤیلهxad ییر کی سانیرسان دیل اینجهxad لیکxadلرینی منیمسه xadمیش و شاعرانه دیلینه بال قاتامیشدیر.

ذوقیxadنین دیوانی بیر "الیف نامه" ایله باشلانیر. بورادا ذوقیxadنین هنری داها گؤز قاماشدیریجیxad دیر و منجه بئله بیر هنر ایلک دفعه ایشلنمیشدیر. بو الیف نامه آدلایان شعر، قوشما فورماسیندا اولاراق 28 بنددیر و هر بند بیر حرف ایله قافیه xadله xadنیر و ترتیب ایله الیفبانین (عربجه الیفباسی) 28 حرفی هر بندین قافیه xadسینده سونولور و 28 حرفی تمثیل ائدیر. بئله هنرلر حروفیه ادبیاتیندا بوللو صورتده ایشلهxadنیلیرسه، بئله دئدیگیم هنر ایلک دؤنه باش وئرمیشدیر.

ذوقی عاشقانه شعرلرینده ده درین مضمونلارلا فیکرینی ایره xadلی سورور و ساده عاشقانه دویغولارین دئمهxad سینه اکتفا ائتمهxad ییر. بئله لیکله عشق یولونون چتینxadلیکxadلرینی نشان وئرده رک، همان حالدا بیر اجتماعی باخیشی دا پایلاشیر. انسانی سئومک، انسانین گؤزهxadللیکxadلرینی گؤسترمک، انسانا حؤرمت بسلهxadمک حروفی طریقتیxadنین شیوهxadسیxadدیر. بو ایشلر و حرکت لر ذوقی شعرلرینده شعار کیمی یوخ، بلکه چوخ اینجه و ظریقتله دیله گلیر و سؤیله xadنیلیر. انسان یوزونده سبع المثانیxadنی اوخوماق و جمیع اسمایه عارف اولماق، حروفیه طریقتیندندیر. بو قونو – حروفیxadلیک ایله ذوقی دیوانینی بیر دؤنه دقتله آراشدیرماغا لایق گؤرونور. تصوف دئییمxadلری، ذوقی دیوانیندا چوخ آچیق صورتده یوخ، بلکه ادبی – هنری شکیلده بیان اولونور. ذوقی غزللرینی اوخویاندا سادهxadلیک، بوروشوق دوشونجه xadلری ساده دیل ایله بیان ائتمک بؤیوک بیر هنردیر و بو هنر آیدینجاسینا ذوقی xadنین دیوانیندا گؤزه گلیر و اوخوجونو حیران قویور. منجه ذوقی xadنین دیلی فضولی دیلیندن آچیقxadدیر، ساده xadلیگی و آخیجیلیغی قوسیxadنی خاطیرلاییر و هیجاندا بوالقاسم نباتیxadنی یادا سالیر.

بونو بیلیرم کی بو دیوان منی باشقا مقالهxadلر یازماغا سوق ائدهxad جکدیر. ذوقی یئنی تانیدیغیمیز بؤیوک بیر شاعردیر، اونا تای شاعر داها آزدیر، اونون دیوانیندا نسیمیxadنین اناالحق سسی دویولور، فضولیxadنین درین دوشونجهxadلری، قوسیxadنین شیرین دیلی و نباتیxadنین وورغونلوغو بیزه روحیه و لذت وئریر.

نقدی جنابلاری بو دیوانی تدقیق ائدیب و یایماسیلا ادبیات تاریخیمیزه بؤیوک بیر هدیه وئرمیشلر. هم ده اینجه لیک لره دقت ائتمکله دیوانین دوزگون اوخونوشونو اوخوجولار الینه چاتماقدا گؤرونور. بو چالیشما تکجه عشق اوزره یارانا بیلر. اونلارا احسنت دئییب، تشکوردن علاوه بیر سؤز دئیه بیلمه xadرم.

+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و دوم مرداد ۱۳۹۹ ساعت 13:24 توسط م. کریمی |