آذربایجاندا اسلام اؤنجه سی تورک دولت لری - 2

آذر بایجاندا اسلام اؤنجه سی تورک دولت لری – 2

30/4/1399

عزیز قوروپداشلار! سلاملار!

کئچن هفته بوتون تورک دونیاسی، حتا غیرتورک اؤلکه xadلر ده حیلهxad کار ائرمنیxadلرین آذربایجانا تجاوزلارینا قارشی آیاغا قالخدی و ایران گونئی آذربایجان خالقی دا قان قارداشلاری ایله همرای اولاراق متجاوزلر قارشیندا دایانماغا سس وئردی. شوبه xadسیز قاراباغ بیزیمxadدیر و بیزیم اولاجاق. ائرمنیxadلرین الینی همیشه xadلیک وطنیمیزدن کسمه لی ییک. بو دستکله مک حتا اویغور تورکxadلری طرفیندن ده اولموشدور؛ اونلار اؤزلری چین دولتی طرفیندن باسقی و اشکنجه آلتیندا اولاراق آذربایجانا دایاق دوردولار و قاراباغدان حیمایه ائتدیلر. تاسوفله ایران – رهبر دئیهxad رک کی قره باغ اسلام دونیاسینا عاییددیر و حتا بیر سیرا نظامدان قوولان سیاستچیxadلر او جملهxadدن علی مطهری دئدی کی بیز ائرمنستان و آذربایجان ساواشیندا اقوام مسالهxad سینه گؤره ائرمنستاندان حیمایه ائتدیک(!؟). آنجاق یئنه ده ایران رادیو و تلویزیونو یانلیش یولونو داوام ائتدی و آبروسوزلوغونا داوام ائتدی. هر حالدا بو تئزلیکده دونیا قاراباغا نسبت اؤز مناسبتxadلرینی اعلان ائدیب و آذربایجان حقلی اولدوغونو بیلدیرهxadجکدیر و بیلدیرمکدهxad دیر. دونیا بیلمه xadلیxadدیر قارالاغ بیزیمدیر، بیزیم ده اولاجاق!

بیزیم بوگونکو سؤزوموز اسلام اؤنجهxad سی آذربایجاندان قورولان تورک دولتxadلریxadنین ایکینجی بؤلومودور. کئچن هفتهxadنین دانیشیقلاریxadنین داوامینی سیزین قوللوغونوزا چاتدیرماق ایستهxadییرم. کئچن هفته اوزون بیر مقدمهxadدن سونرا هون امپریاسی حاققیندا دانیشدیق. هون امپریاسی 220 ایل میلاددان اؤنجه باشلامیش و 216 میلادا قدر اوزانمیشدیر. هونxadدان سونرا آسیادا اوچ تورک دولتی بیر زماندا یاشاییر تابقاچلار 386جی ایلده تاریخده گؤرونورلر و 534 ایلینه قدر حکومت سورورلر. اونلارلا برابر ژوان ژوانxadلار یاخود آکون لار – آخونلار، آوارلار و یا هفتالیتxadلر آدلاناراق حکومت سورورلر و آردیجا گؤگ تورکلر میدانا گلیر. ژوان ژوانلارین بؤیوک سرداری اولان بومین خان، شاهین قیزینا ائلچی اولور آما شاه بونا راضی اولماییر. بومین خان دا عصیان ائدهxadرک شاها باش اگمه xadیه بویون قاچیریر و یاواش – یاواش گوجله xadنیر و ژوان ژوانلاری سیناغا اوغرادیب اؤزو حکومت باشیندا دایانیر. 552 میلادی دا گؤگ تورک دولتینی تشکیل ائدیر و بیر اپریایا چئوریلیر. ژوان ژوانxadلار یا آکونلار و یاخود آوارلار آسیادان سورولوب اوروپایا گئتمهxadیه مجبور قالیرلار. آوارلارلارین بوگون ده قافقازلاردا ساکین اولانلاری قالمادادیر. اونلار مسلمان اولاراق چچنxad و قالموقستاندا بیر میلیون جمعیتی احاطه ائدیر. آذربایجان جمهوروسوندا دا بوگون 50 مینxadدن آرتیق آوارلار یاشاییرلار.

آوارلار 517 ایلینده حکومتلری قورولور و 804 ایلینه قدر اوزانیر. اونلار مرکزی اوروپادا دا حکومت قورموشلار. 557 ایلینده قافقازدان قسطنطنهxadیه گئدیب و بیزانس ایله ایلگی قورورلار. آوارلار 562 ایلینده قارا دنیز اوستxadلرینه و دانوب چاییxadنین گونئی بؤلومونو الده ائتدیلر و بالکانلارا داخیل اولدولار. بیزانس دولتی اونلاری باسقی آلتینا آلیب و آوارلارین قوزئی باتیا کؤچمه xadلرینه سبب اولور. آنجاق فرانکxadلار دا اونلارین ایرهxadلی گئتمهxad لریxadنین قارشینی آلیرلار.

آوارلار تنگریسم – گؤگ تانری دینینه باغلی اولاراق ایکی دؤوره حکومت صاحیبی اولموشلار: بیرینجی دؤره 562 دن 602 ایلینه قدر و ایکینجی دؤوره 567 ده 804 ایلینه شامل اولور. عرب قایناقلاریندا آوارلاری صاحب السریر بیلیب و ساسانیلار کیمی تخت صاحبی اولموشلار. آوارلار بیر زمانلار دا داغلی قاراباغدا یاشامیشلار و شوشا اونلارین باشکندی اولموشدور.

گؤگ تورک سولالهxadسی بوتون آسیانی منچورودان توتوب خزر دنیزیxadنین باتیxadسینا قدر الده ائدیر و گئنیش بیر اؤلکهxad یه صاحاب دورور. بومین خان قدرتی اله گتیردیکده دولتینی گؤگ تورک آدلاییر، اؤزونو خاقان و اشینی ده خاتون آدلاییر. ایلک دفعه اولاراق تورک آدینا دولت قورماق، اونون سولالهxadسینه عاییددیر. بومین خاقانxadین قارداشی ایستمی بیر یابغو کیمی امپریانین باتی بؤلگهxad لرینی دولاندیرماغا تکلیف آلیر. بومین اؤلدوکده ایستمی xadنین اوغلو تاردو ایش اوسته گلیر. اوست – اوسته گؤگ تورک خاقانلاری تدبیرلی و گوجلو اولاراق امپریانی گوجلندیریب و گئنیشلندیریرلر. گؤگ تورکلرین بو خاقانلاریندان آد چکمک اولار: قاراخان، موغان خاقان، تاسپار، آشبارا، باغاخان، توولا خاقان، سیه پی خاقان، چوولو خاقان، ایل خاقان و باشقالاری. آنجاق گؤگ تورک سولاله سی نین آلچاق اوجالیغی و ائنیش – یوققوشو اولموش، بیر زمانلار ان گوجلو بیر امپریا اولموش و گاهدان دا چین دولتینه یئنیلمیشدیر. آما ایکینجی دؤوره ده ایکی بؤیوک خاقان : بیلگه خاقان و گول تکین اؤزلریندن یادگار قویان آبیدهxadلرله تورک تاریخینی ایشیغا چیخارمیشلار. اونلارین بیر وزیری قوتلوق و بیری تونیوکوک اولموشدور. هر ایکیسی ده عقل و باجاریقدا مثلxadسیز اولموشلار. تونیوکوک تورک دونیاسیxadنین ایلک مورخی ساییلیر و اورخون – یئنیxadسئی کتیبه xadلرینی او تیکدیرمیشدیر. بیلگه خاقان و گول تکین امریله اولورسا دا تونیوکوک بو آبیده xadلری تیکدیرمیش و تورک تاریخینی تثبیت ائتدیرمیشدیر. سئویندیریجی حالدیر کی بو ایل – 2020جی ایل یونسکو طرفیندن تونیوکوک ایلی آدلانمیش و اونون اوچون عزیزلهxad مه مراسیمی کئچیریلیب و ایشلری آراشدیریلاجاقدیر.

بیلدیگیمیز کیمی گؤگ تورکxadلر آذربایجانا قدر اوزانیب و بورادا اؤز حاکیمxadلرینی قویموشلار. اونلارین لیاقتلی نماینده xadلری آذربایجاندا خزرلر اولموشلار. خزرلر باشاریلار گؤسته xadریب و یوزایللر بویو آذربایجاندا مدنیت اوجاقلاریxadنین قورولماسینا یاردیمچی اولموشلار. خزرلر اوزون مدت آذربایجاندا حکومت سوروب و سونرالار اوروپایا کؤچمهxad مجبوریتینده قالیرلار. خزرلر ساسانیلارا قارشی بیزانس ایله ال بیر اولور. آگاپیوسxadون یازدیغینا گؤره، بیزانس امپراتورو هراکلیوس قوشونوندا 40 مینxadدن آرتیق تورک خزرلردن وار-ایدی. هراکلیوس خزرلرین یاردیمی ایله خسرو پرویز ایله ساواشا دورور. آگاپیوس سوری مورخ اولاراق 941 ایلینده کتابینی یازمیش و خزرلرین آذربایجاندا اولدوقلارینی آچیقلاییر و هراکلیوس ایله ال بیرلیکxadلریندن یازیر. ابن خردادا گؤره آذربایجان شهرلریxadنین چوخو خزرلرین الینده اولموش؛ ابن فقیه اوچونجو هجری یوزایلینده گنجه، قره باغ و نخجوانی خزرلر یوردو تانیماقدادیر. ابن مسکویه تجارب الامم اثرینده 4جو یوزایلده آذربایجانین بوتونلوگونو تورک خالقلارین اولدوغونو دئییر. آگاپیوس 730 م ایلینین ساواشلاریندا خزر تورکلری آذربایجاندا جراح ابن عبدالله ایله ساواشینی یازیر و خزرلر آذربایجانی الده ائدیب و عربلرین قاچماسینی دا ایضاح ائدیر.

ائرمنی مورخلریندن ماتئوس اودسا 1144م قبچاق تورکلرین نئچه مین ایل آذربایجاندا اولدوقلارینی یازیر و مسعودی ده بونا اشاره ائدیر. میکایل چمیچ "ائرمنستان تاریخی" کتابیندا خزرلری ساکالار ائولادی بیلهxadرک آذربایجان خالقینی و سلجوقلولاری دا همان سویxadدان اولدوقلارینی بیان ائدیر.

تاسوفله ایران فارس یازارلاری چالیشیرلار خزرلردن پیس بیر منظره یارادیب و اونلارین یهودی اولدوقلارینی بؤیوده xadرک خزرلری اسلام پرچمیxadنین یاییلماسی قارشیندا بیر مانعه اولدوغونو بؤیوتسونلر. دوغرودور خزرلرین خاقانلاری یهودی اولموشلار. جالب بوراسیدیر کی خزر خاقانلاری اوچ دین نماینده xadلرینی – اسلام، مسحیت و یهودیت – سارایینا چاغیریب و دینی مباحثه xadلرده اشتراک ائتدیکxadلرینی ایسته xadییر. عباسی خلافتی طرفیندن ده روحانیxadxadلر گلیب و بو مباحثهxadده اشتراک ائتمیشلر. تاریخی قایناقلار بو روحانیxadلرین ده آدینی چکیرلر. آنجاق بو مباحثه xadلر دفعه xadلرله باش توتور و یهود دینیxadنین نماینده xadسی باشقا دینxadلرین نماینده xadلرینی دالدا قویور. بونا گؤره ده خزر خاقانی یهودی دینینی قبول ائدیر. آما بونونلا بئله تامام تاریخچیxadلر یازیرلار کی خزرلرین شهرلرینده هر اوچ دین آزادلیقلا تبلیغ اولونوردو و تاریخی یازیدیغینا گؤره مچید، کلیسا و کنیسه xadلر بیر – بیریxadنین یانیندا قورولور تیکیلیردی و هر کس آزادلیقلا اؤز دینینده یاشاییردی. تاریخدن آلدیغیمیز معلومات گؤستهxad ریر کی خزرلرین باشکندی اولان ایتیل چاییxad نین یانیندا دربند شهرینده مچیدلرین منارهxadسی باشقا معبدلردن اوجا اولموشدور.

خزرلردن بیزه بؤیوک یادگارلار قالمیش، تاسوفله بیر سیرا ساوادسیز یازارلار یازیر کی خزرلردن تکجه بیر کلمه تورکو سؤز قالمیش و اودا "اوخویوروم" کلمهxad سیxadدیر. بو بیر حالدادیر کی حتا بوگون خزرلرین الیازمالاری "نوم بیتیک" عنوانلی اثر الدهxad دیر، ولی چون اونلار یهودی اولموشلار و بو کتاب یهودیت دوعالارینی یازمیش، اونا گؤره مسلمانلار طرفیندن قارشیلانمامیش و قیراقدا قالمیشدیر؛ بیر حالداکی دین باخیمیندان یوخ، بلکه دیل و ادبی باخیمیندان دهxadیرلی بیر اثردیر. آنجاق هله بئله کتابلارین چوخلوغو شوبهه xadسیزدیر. بو بارهxadده بو سطیرلرین یازاری طرفینده بیر کتاب منتشر اولموشدور.

تاسوفله ایران فارس عالیمxadلری حتا باشقا دیللردن ترجمه ائتدیکده کلمه xadلری عمدی اولاراق یانلیش ترجمه ائدیرلر مثلا چالیشیرلار خزرلری اسلاو تانیتدیرسینلار و اونلارین خاقانلارینی تزار آدیلا دیله چکسینلر و بیلمیرلر کی هله بو زمان روس دولتی یارانمامیش و تزار دا اولا بیلمزمیش.

بولقارلار

مورخلرین دئدیگینه گؤره بولقارلار خزرلرین دیلینده دانیشارمیشلار و تورک اولدوقلاری تامام مورخلر طرفیندن تایید اولموشدور. بولقارلار ایلک دفعه 350 ایل میلاددان اؤنجه تاریخده آدلاری چکیلیر و توپلولوقلار شکلینده تانینیرلار. آنجاق 681جی ایلده ایلک کؤچری دولتی تشکیل ائدیرلر. اونلارین یوردلاری بوگونکو تاتارستان اولموش و سونرالار آذربایجانا گلیرلر و یئنه توپلولوق شکلینده بورادا یاشاییرلار. بولقارلاری 6 و 7جی یوزایلده بؤیوک بیر مورخxadلری واردیر قاضی بردج آدیندا. قاضی مصطفا بردج عئیمی حالدا بلقارستاندا بیر بؤلگه نین حاکیمی اولموشدور. او، اؤز کتابیندا – بولغارستان تاریخی – بولقارلارین تاریخینی یازاراق چوخلو تورک دولت و خالقلارینا اشاره ائدیر و ایل به ایل آذربایجاندا اوز وئره ن اولایلاری آچیقلاییر. او گؤستهریر کی 680 ایللرینده بولقارلار آذربایجاندا اولموشلار و خزرلرله دوستلوق ائده xadرک قاراباغدا و گنجهxad ده یاشاییرمیشلار. قاضی بردج 1246جی ایلده وفات ائتمیش و بو اثردن آلدیغیمیز معلومات گؤستهxad ریر کی گنجه نظامی ایله گؤروشو اولموشدور. قاضی بردج بیر بولقار شاعیریندن دانیشیر میکاییل آدیندا کی بولقارلار آذربایجاندا اولدوقلاری زمان شان قیزی داستانی آدیندا یازمیشدیر. بو اثر بولقارلارین آذربایجاندا یاشادیقلاری زمانا عایید اولور و قاضی بردج بو اثری آذربایجان تورک اثری کیمی ده ده یرلندیریر. عئینی حالدا نظامینین خسرو و شیرین منظومهxadسی ایله شان قیزی داستانیxadنین آراسیندا قونو یاخینلیغینا دا اشاره ائدیر. بلکه ده نظامی بو اثردن ایلهام آلاراق یازمیشدیر. هابئله سانکی نظامی اؤز الیازمالاریندا قاضی بردجه وئرمیشدیر.

اونوتمادان عرض ائدیم کی قاضی بردج اؤز یاشاییشیندان دا یازیر و آزان اوغلو اولموش و آرپات نوهxadسی ساییلیر. بردج محمد گالی آدلی بیر عارفدن ده سؤز آپاریر کی هون کتابی آدلی بیر اثر یازمیش ، عئینی حالدا جلال الدین خوارزمشاهین کتابخاناسیندا کتابدار عنوانیندا ایشله ییرمیش. باشقا بیر شخص، قاضی بابا آدلیxadدیر کی قاضی بردجین شاگیردی اولموش و بردجین اؤلوم تاریخینی (1246م) او یازمیشدیر. قاضی بردجین اثرینی رینولد کؤهلر آلمانجایا چئویرمیش و واسیلی رادلوف دا اوچ کتابدا قاضی بردجدن آد چکمیشدیر. چکیجی بیر نوکته ده بوگونکو نقده آدلانان شهرین آدینی دوزگون اولاراق سولدوز یازمیشدیر.

قاضی بردج آذربایجاندا یاشایان تورک خزرلرین یوکسک سویهxadده کولتورلریندن دانیشیر و اونلاری آقاجری ده آدلاییر. بونا دلیل، اونلارین آغاجلیقلار – جنگل ده یاشادیقلارینا دا اشاره ائدیر. قاضی بردج آذربایجان اولایلارینی ایل به ایل یازیر و شهرلرینی ده تانیتدیرماغا چالیشیر. آنجاق بولغارلارا گلدیکده رهبرلرینی بالتاوار تانیتدیریر و دلیل ده بودور کی رهبرلری ساواش زمانی الده بالتا آلیرمیش. پرچمxadلریxadنین اوستونده ده اولدوز ایله بالتا شکیلی واریمیش. بالتاوار اؤنملی بیر لقب ساییلیر.

بولقارلار اوروپایا گئده رک 885 میلادی دا خطxadلرینی سیریلیک خطینه چئویریرلر. قاضی بردج اثریندن آلدیغیمیز معلومات بولقارلارین موسیقی آلتxadلری ده اؤنملیxadدیر. اونلار آدلاری بئلهxadدیر: کاوال (قاوال)، دودوک، کاباگیوا، گادولکا، توبان (طبیل) و . . . گؤروندویو کیمی آذربایجان موسیقی آلت لرینه یاخین آدلاری واردیر.

تاسوفله ایران فارس یازارلاری چالیشیرلار بولقارلارین تورک اولمادیقلارینی اثبات ائتسینلر و تکجه نئچه سؤزجوک فارس دیلیندن اونلارین دیلینه داخیل اولدوغونو فارسلارلا بولغارلار آراسیندا ایلگیxadلری قابارتسینلار. 1390جی ایلده بیر بولغارستانلی عالیم – ایوو پاتوف – 25 ایل زحمتدن سونرا بیر سؤزلوک: بلغاری – فارسی یازاراق ایراندا جمهوری اسلامیxadنین ایل کتابیxadنین اؤرولونو قازانیر. بو حرکتین برابرینده چوخلو تبلیغات ایره xadلی آپاریب و بلغارلارین تورک اولمادیقلاری و فارسلارا یاخین اولدوقلارینی اله آلیرلار. حتا محمد سجادیه – آدلیم فارس یازاری بلغارلارین آغ دریلی اولدوقلارینی اله آلاراق تورک اولمادیقلارینا بیر دلیل کیمی اورتایا آتیر. اونون اوزون مقالهxadسی خواندنی درگیسیxadنین 81 و 82 جی ساییلاریندا (1393) یاییلیر.

بلغارستان بوگون مدرن دولت صاحبی اولاراق ادبیاتی و بؤیوک تورک یازارلاری دونیا سویه سینده شهرتلی دیرلر. باشکندلری صوفیه بیر میلیون یاریم جمعیت و وارنا ایکینجی شهری اولاراق یاریم میلیونا یاخین جمعیتی واردیر. بلغارستانین عطری بوگون دونیادا معروفدور.

مجارلار

ماجغارلار یا مجارلار دا تورک سویلو اولاراق آسیادان سیبری یولو ایله بوگونکو مجارستان آدلانان توپراقلارا کؤچموشلر و اورادا دولت قورموشلار. مجارلارین ایلک دولتxadلری آرپاد طرفیندن قورولموش و آرپاد 895 ایلینده حکومت باشیندا دایانمیشدیر. سونرا اونون اوغلو ایشتون شاه اولاراق مسیحیت دینینی قبول ائتمیشدیر. مجارلارلا بولغارلار آراسیندا یاخینلیق و ایلگی اولموشدور. حتا دولتxadلرینی بیر زماندا قورماغی باجارمیشلار و 1108جی ایلده مجار دولتی تشکیل تاپیر. یئددینجی امپراتور کنستانتین 905جی ایلده یازدیغی کتابدا De Administrando Imperia اثرینده مجارستانی تورک اؤلکهxad سی آدلاییر و اونون قونشولارینا دا اشاره ائیدر. او، مجارلاری پچنکxadلردن اولدوغونو یازیر.

مجارلار اوروپادا ژرمنxadلرله توققوشوب و اونلاری سیناغا اوغرادیرلار. موغول زمانی موغوللارا یئنیلیب و 14جو عصرده عثمانلی شاهلارینا تابع اولورلار. بوندان سونرا دیللری و ادبیاتلاری دا زنگینله xadشیب و بوگون ادبیاتلاری دونیا سویهxad سینده تانینمیشدیر. تاسوفله بیزیم فارس وطنداشلاریمیز مجارلارا دا اویدورمالار و تحریفxadلرله یاناشیرلار و مجارلاری تورکلردن اوزاق بیلدیکلرینی دیله گتیریب و گاهدان اؤزلریله علاقهxadدار اولدوقلارینی ادعا ائدیرلر. او جملهxadدن اعتماد درگیسی 1398جی ایلی اسفند آییxadنین بیرینده بیر مقاله یایاراق مجارلارلا توران سؤزونه قارشی مقالهxad ده یانلیش فیکیرلری یایماغا چالیشیر. بیلیرسینیز هر ایکی ایلدن بیر، مجارستاندا توران مراسیمی بیر فستیوال کیمی قورولور و دونیا تورکلری مجارستانا توپلانیب بیرلیکلرینی اوزه چیخاریرلار. بو تؤرهxadنده تامام تورک اؤلکهxad لریxadنین نماینده لری اشتراک ائدیر. بو حرکت بیزیم فارس ایرانلیxadلاریمیزا خوش گلمهxadییر و اونو اؤزلرینه قارشی بیلیرلر.

هر حالدا بوگون تورک مجارلار باشی اوجالیقلار مجارستاندا مدرن دولتxadلرینی قوروب و تورک ادبیاتینی دونیا ادبیاتیxadنین زیروهxad سینده ساخلایا بیلیرلر.

گلن هفته اسلام اؤنجه xadسی پروتو تورکلردن دانیشیغیمیز اولاجاق.

+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و دوم مرداد ۱۳۹۹ ساعت 13:2 توسط م. کریمی |