آذربایجان تاریخی – 15

تیمور اوغوللاری

ائلخانلیxadلار ضعیفله xadدیکده، امیرتیمور کوره xadکن و اونون اولادلاری، یوز ایلدن آرتیق، یئر اوزونون گئنیش بیر ساحهxadسینده، گوجلو و امین بیر امپراتورلوق قوروب، تاریخ بویو گؤرکملی بیر ائتکی بوراخمیشدیر. امیرتیمور اؤز زمانهxadسیxadنین اولایلاریلا قورخونج بیر دؤور یارادیب، عینی حالدا صنعت، ادب و کولتورون گلیشمه xadسینده ده بؤیوک رول ایفا ائتمیشدیر. تیمور، 736جی ایلده کش قصبهxad سینده بیر تاجر و مولکدار عائیلهxadده دونیایا گلدی، آتاسی نین آدی توراغای ایدی. یئنی یئتمه چاغلاریندا اوخ آتما، آت سورمه و ساواش هنرلرینده مهارت تاپیب، چنگیزین نوه سی اولان توغلوق تیمور یانیندا اولاراق چای اوستونه (ماوراءالنهر)ه قوشون چکمه ده یاردیمچی اولموش و اؤزوندن هنر گؤسترمیش و بئله لیکله بیر امیر کیمی ایش اوستونه قویولموشدور.

ایران تاریخچیxadلری، امیر تیمورو تورک بیلهxad رک ایرانلی سایماغا تله xadسیرلر. بیزجه ایرانلی دئمکله تورک دئمک بیر معنا داشییر. آما اونلارین باخیشیندا ایرانلی تکجه بیر فارس قوومونو دئمکدیر. چوخ واختلار دا اونو تیمور لنگ آدلاییرلار. دوغرودور تیمور ایلک ساواشلارین بیرینده یارالانیب و عمرونون سونونا قدر آخساییرمیش، آما بیر تاریخچی اؤزونه جرآت وئریب امپراتورو چولاق، توپال و آخساق تیمور دئمهxad یی اینانیلمازدیر. آنجاق بو امر، تیموردان اولان نفرت و عقدهxad لرینی گؤسترمهxad دن باشقا بیر نهxad دنی اولا بیلمز. بوگونون تاریخچیxadلری ده امیر تیمورو پیسله xadیهxad رک، آنجاق ایرانلی دئمکله شیشیرلر! چونکی امیرتیمورون ایرانا ائتدیگی خدمتلر اونودولمالی دئییلدیر. دوغرودور امیرتیمور وحشت یاراتمیش و چوخلو انسانلاری قیلینجا باغلامیشدیر، آما عئینی حالدا اؤلکه نین امنیتی و آوادانلیغی یولوندا خدمتلر گؤسترمیش و خالق اوچون نسبی بیر رفاه یاراتمیش، بؤیوک عمارتلر یاپیب، علم ساحهxad سینده بؤیوک ایشلر گؤرموش و علم و صنعتین گلیشمهxad سینده بؤیوک خدمتلر ده ائتمیشدیر.

امیرتیمور گنج چاغیندا، کابلی الده ائدهxadرک، کابل حاکیمیxadنین باجیسی "اولجای ترکان" ایله ائولهxadنیر و همان گوندن کوره xadکن (داماد) اولاراق بو لقب ایله مشهور اولور و اونون سولالهxadسی ده فارسیجا کورکانیان آدلانیر. امیرتیمور 807جی ایلده 31 ایل حکومتدن سونرا اؤلور و سمرقندده مقبره xadسی قورولور، مقبرهxad نین معماری عبدالله ابن محمد ابن محمود بیر ایرانلی صنعتکار-ایدی. ازبکستان خالقی 1996جی ایلده اونون 660 ایللیک دوغوم ایلینی جشن توتوب و چوخلو غرض – مرضی اولان تاریخچیxadلرین یانلیشلارینا جواب وئرمیشدیر.

امیرتیمود، اون ایلدن قیسا بیر زماندا، اورتا آسیادان کیچیک آسیایا قدxadر، چین و هند دن توتوب آفریقادا مصره قدر، قافقازدا ارمنستان، گرجستان، حتا مسکو و تامام آسیانی اله گتیریب گئنیش امپراتورلوق یارادیر، اونونلا برابر یوزلرله صنعت آداملارینی اؤز پایتختی اولان سمرقنده توپلاییب و زمانین علم و ادب مرکزینی یارادیر. او، 780دان 807 ایللری آراسیندا اورتا آسیادان هندوستانا و اورادان مصره قدر اوزانان اؤلکهxad لری اؤز حکومتی آلتینا گتیرهxadرک بؤیوک و تایسیز بیر حکومت یارادیر.

یاخشیxadدیر کی تیمورون بوتون اولادلاری و شاهزاده xadلری علم و ادب آداملاریلا یاخشی قووشوب، اؤزلریندن یاخشی آد قویوبلار. امیرتیمور بالاجا امیرلیکلری بیرلشدیریب، بؤیوک امپراتورلوق قورور؛ اولادلاری دا اؤلکهxadنین آوادانلیغی، گلیشمهxad سی و عالمxadلرین یئتیشمه xadسینده چالیشیب، بوتون علمی – ادبی و صنعت ساحه xadلرینی ایره xadلی سورموشلر. بونو دا آرتیرماق لازیمدیر، تیمور سلسلهxadسیxadنین 130 ایلدن آرتیق حکومتی چاغیندا (750 – 886 گونش ایللری آراسیندا)، بو حرکت تکجه سمرقند و یا هراتا حصر اولونمامیش، بلکه بوتون شهرلر و اؤلکه xadلر بو گلیشمه xadلردن بهره آلمیشلار. مورخلر یازیرلار امیر تیموردان سونرا دا ادبی - علمی مرکزلر اوجمله xadدن شاهرخ میرزا زمانیندا گلیشیر، اونون اوغلو میرزا بایسنقر زمانیندا داها مکملxadله xadشیر و نهایت سلطان حسین بایقارا دؤورونده زیروه xadیه چاتیر. 130 ایلدن آرتیق بیر زماندا تیمور اولادیxadنین حکومتی چاغیندا، اؤلکهxadمیزین تاریخینده علم و ادب یوکسه xadلیشی ایله برابر، مختلف شهرلرین آوادانلیغی دا گؤز اؤنونده جانلانیر. تیمور شاهزاده xadلری - شاهرخ، بایسنقر، الغ بیگ، سلطان حسین بایقرا چاغلاریندا یوزلرجه ادیب، مورخ، موسیقیxadچی، رسام، خطاط و باشقا ساحهلرین چالشقانلاری عرصهxadیه گلیر و بو زمانلاردا سمرقند، هرات و تبریز مکتبxadلری انکشاف ائدیر. صنعتکارلار دا خلق ایچینده قارشیلانیب حؤرمتله آلقیشلانیرلار.

بیلدیگیمیز کیمی، تیمور دؤورونده علم و ادبه اؤنم بسله xadدیگی اوچون، چوخلو تاریخی – ادبی و علمی اثرلر یارانیر. بو زمان یازیلان کتابلار هله بوگون ده موثق و دوزگون قایناقلار ساییلاراق قارشیلانیرلار. بو دورون تاریخ کتابلاری آراسیندا: غیاثxad الدین میرخواندین "حبیب السیر" کتابی، کمال الدین عبدالرزاق سمرقندیxad نین " مطلعxad السعدین" اثری، حاج خلیفه xadنین "کشف الظنون" اثری، دولتشاه سمرقندیxad نین "تذکره الشعرا" اثری، ظفرنامه شرفxad الدین علی یزدی، بونلاردان علاوه یوزلرجه شاعرلرین دیوانی: عبدالرحمن جامیxadنین "بهارستان"ی، خواجه نصیرالدین طوسی؛ امیرعلیشیرنوایی xadنین و باشقالاریxadنین اونلارجا کتابلاری و یوزلرجه تازا استنساخ اولان اثرلر، بوگون ده هله کی وار، ان دیرلی قایناقلار کیمی قارشیلانیرلار. بوگونوموزون عالمxadلری بو قایناقلارا آرخالاناراق، بو دورهxad نین دوزگون دورومونو آراشدیریب ده xadیرلندیریرلر. سعید نفیسی، علی اصغر حکمت، دکتر ذبیح اله صفا؛ دکتر شجاعxadالدین شفا، دکتر رضازاده شفق، دکتر رکن xadالدین همایون فرخ و باشقالاری بو قایناقلارا آرخالانیب علم و صنعت اوجاقلارینی آراشدیرمیش و حقیقت لری داهایا بیلمهxadمیشلر.

بو زمان مذهبی – شیعه xadلیک اثرلری ده یازیلیر: خاورنامه حضرت علی xadنین ایگیدلیک لری حاققیندا منظوم اثردیر و ابن حسام خوسفی (اؤلوم 875) یازمیشدیر، روضه الشهدا – حسین واعظ کاشانی، روضه الاحباب – عطاءالدین فضل الله جمال الحسینی، شواهد النبوه – جامیxadنین اثری دیر. بو زمان بیر سیرا صینیف لر یارانیر او جملهxadدن: بیتیکچی، تمغاچی، و . . . کتاب صنعتینه باغلیxadدیر و تامامیله صنعت و ایشچیxadلیک گلیشیر و بئلهxadلیکله بیر نسبی رفاه یارانیر. آلیش – وئریش، تجارت ده گلیشیر. امنیت تاجیرلرین گلیب – گئتمهxad لرینی آسانلاشدیریب و اؤزو رفاهین چوخالماسینا سبب اولور.

امیر تیمور اؤزو شاعیرلر، موسیقی چی لر، نقاشلار و باشقا صنعتکارلار آراسیندا یاریشمالار یولا سالیب و اؤدوللر وئریردی، او جملهxad دن عبدالقادر مراغهxadای تورکجه شعر اوخویوب و موسیقی چالاراق بو اؤدولو قازانمیشدیر. عبدالقادرین تورکجه دیوانی الدهxadدیر. بوندان علاوه ایکی تورکجه نثر کتابی دا واردیر، بیری کتاب الادوارxadدیر کی صفی الدین اورموی نین اثرینه شرح یازمیش و ایکینجیسی مجالس کتابی دیر. عبدالقادر علمی صورتده تورک آذربایجان مقاملارینی نت فورمونا سالمیش، عئینی حالدا "یاتوغان" آدلی بوگونکو سنتورا بنزه xadین بیر موسیقی آلتی ده یاراتمیشدیر. عبدالقادرین اوغلانلاری دا موسیقی صنعتینده باجاریلار گؤسترمیش و عثمانلی ساراییندا حؤرمت قازانمیشلار.

شوبهه یوخدور کی تیمور سلطانلاری و شاهزادهxad لریxadنین حمایه xadسی آلتیندا بسله xadنن و گلیشن عالمxadلر و ادیبلر، شاعرلر و خطاطلار، رساملار و موسیقی بستهxad کارلاری اؤز هنرلری و یارادیجیلیقلاریلا زمانهxadنین گلیشمهxad سینه اؤز دامغالارینی باسمیشلار.

امیرتیمور- تاسفله اونو "لنگ"، "توپال" و "چولاق" آدلاندیراراق، تاریخ یانلیش بیر یؤنه یورودولموشدور، بیرحالدا کی، هئچ بیر امپراتورون آدینی چولاق، لنگ و یا توپال قویماغا هئچ کیمین جراتی اولمامیشدیر. آنجاق تیمور سمرقندی یوزلرله شاعر، عالم و صنعتکارلارلا بزه xadمیش و بؤیوک انسانلارین یوردو ائتمیشدیر. بلکه ده اؤزوندن یاخشی بیر آد قویماق و سوء ظنxadلری آرادان قالدیرماق اوچون بو ایشه ال وورموشدور! هرحالدا؛ خلق آراسیندا و تاریخده اؤز بهرهxadسینی آلمیشدیر. اونون زمانیندا بیر آزادلیق یارانیب، صنعتلر - خط، رسم، موسیقی، شعر و علملر ایرهxadلی گئدیب و چوخلو اثرلر یارانیر.

تیمور، اویغور خطینی اؤیرنمه xadیی وصیت ائدیر و ایندی ایراندا بو خط ایله یازیلمیش اثرلر ساخلانیلیر.

تیموردان سونرا اونون بؤیوک اوغلو شاهرخ میرزا، سمرقندین گلیشم هxadسینده چالیشمالاری دوام ائدیر و چوخلو صنعتکارلاری اؤیور. بئلهxadلیکله سمرقند اؤز دورومونو ساخلاییب و چوخلو اثرلرین یارانماسینا زمینه یارانیر. آنجاق شاهروخون اوغلو – میرزا بایسنقر حکومت اوسته گلمکله، پایتختی سمرقنددن هراتا کؤچورور. هراتدا ادبی- هنری مکتب یارانیر. اما اونون قارداشی- اولوغ بیگ- سمرقندده قالماقلا، سمرقندی گلیشمه ده یاردیمچی اولور. بئلهxadلیکله بو زمان ایکی مرکز- هرات و سمرقند- پارالل صورتده موقعیت قازانیر و عالملر بو ایکی مرکزده توپلانیرلار.

امیرتیمور قلم اهلی اولاراق، گؤزل بیر کتاب دا یازمیشدیر. بو کتاب تیمور توزوکو آدلاناراق ایلک دفعه فارس دیلینه چئوریلیر و بوگون دونیا دیللرینه ترجمه اولموشدور. بو اثر، اؤلکه دولاندیرماق و بیر نوع سیاست نامه دیر کی 12 بؤلومدن عبارت اولاراق، دین، اؤلکه، قوشون، عدالت، انصاف، عالیم لره حؤرمت، خالقین رفاهی و رضایتی نی چکمک، و باشقا موضوعلار حاققیندادیر. بو اثری ابوطالب حسینی تربی 11جی یوزایلده یمن حاکیمی نین کتابخاناسیندان آلیب فارسیجایا ترجمه ائتمیش و 1047جی ایلده تیمور نوده لری هندوستاندا حکومت ائده رک تقدیم ائتمیشدیر. آنجاق او دا بو اثرین اصلاحینا امر ائتمیش و نفیس بیر شکلیده یازیلمیشدیر. بو اثر اروپا عالیم لری طرفیندن قارشیلانمیش و اونو اؤز دیللرینه ترجمه ائتمیشلر. ایلک دفعه 1783جو ایلده گارلز استوادت بو اثری انگلیسجه یه چئویرمیش و لندن ده چاپ ائتدیرمیشدیر. فرانسه دیلینه 1830 ایلینده یاییلمیش و سونرا باشقا دیللره ده ترجمه اولموش و یاییلمیشدیر. ایراندا رضاقلی خان هدایت 1285جی ایلده و مجتبی مینوی ده 1342 ایلینده کتابی چاپ ائتدیرمیشلر.

مورخلرین دئدیگینه گؤره، تیمور دؤورونده عالمxadلرین ایشی باشلاردان بارماقلارا ائنیر و خطاطلیق، رساملیق، موسیقی و. . . داها آرتیق گلیشیر و یوزلرله کتابین استنساخی ایرهxadلی سورولور. تیمور، خواجه احمد یسویxad نین مقبرهxadسینی دوزلتدیریر؛ بو امر تیمورون هنر، ادب و آوادانلیغا اؤنم وئردیگینی گؤسته xadریر.

بایسنقردان سونرا، سلطان حسین بایقارا ایش اوسته گلیر. او، 875جی ایلدن سلطنت تختینه اوتوروب، 35 ایل اؤلک xadده امنیت و راحتلیگی قورویور و بونون نتیجهxadسینده 875 دن 911 ایلینه قدر بوتون صنعتکارلار راحتلیکله یارادیجیلیغا دوام ائدیرلر. آرتیرماق لازمدیر کی او، 35 ایل سلطنتیxadنین 30 ایلینی امیرکبیر علیشیر نوایی ایله بیرگه ایش بیرلیک ائدیر. علیشیر نوایی اؤزو بؤیوک عالم و شاعر اولاراق، زمانین علم و ادبینده بؤیوک گلیشمه xadلره زمینه یارادیر و یوزلرجه شاعر، عالیم و صنعتکاری اؤز درباریندا بسله xadییب، ادبیاتی و هنری اثرلریله پارلادیر.

تیمور اولادلاریxadنین هامیسی کتاب و کتابخانا ماراقلیسی اولاراق، ادیبلرین دئدیگینه گؤره، افراط یولو توتموشلار. بایسنقر دؤورونده 40 خطاط سارایدا کتاب یازماغا مشغول اولوب، جعفر تبریزی و اونلارجا شاگردلریله برابر کتابلارین استنساخیxadنی ایره xadلی سورموشلر و کتابخانالاری زنگینلشدیرمیشلر. بوگون دونیا کتابخانالاری و موزه لری یوزلرجه نفیس کتابلارین تذهیبی و گؤزل خطی ایله بزنمکده دیر. بو زمان یوزلرجه دیوانلار استنساخ اولور، کتابخانالار دوزه لینیر و سارایدا یوزلرجه نقاش، خطاط، تذهیبچی، صحاف فعالیت گؤسته ریر. فارسیجا و تورکجه اثرلر بزه نیر. بؤیوک خطاطلار، نقاشلار باش قالدیریر.

ظهیرالدین بابر، تیمور اوغوللاریندان، هندوستان حکومتیxadنی اله آلدیقدا، اورادا علم و ادب اوجاقلارینی آلیشقان ساخلامیش و تورک ادبیاتینا رونق وئرمیشدیر. هندوستاندا تورک ادبیاتی گلیشهxadر ک، حتا فارس ادبیاتیندا آدلانان هند سبکی- دوغروسو اولان آذربایجان سبکی یارانیر. بابرین یاراتدیغی حکومت، یوز ایللر بؤیو دوام تاپیر.

آنجاق، تیمور و اونون اوغوللاریxadنین بینxadالخلق باغلانتیxadلاری دا اؤنملیxadدیر. تیمور اؤزو اسپانیا و فرانسا پادشاهی ایله رابطه قورور، شاهرخ بو رابطهxadنی گئنیشلندیریر. تیمورون اروپا کراللارینا یازدیغی مکتوبلار بوگون اروپا کتابخانالاریندا ساخلانیلیر. قسطنطنیه فتحی، بوتون اوروپانی چاخناشدیریر و اوروپالیلار تورک سلطانلاری آراسیندا تفرقه سالماق اوچون چالیشیرلار. اونلار، تورک دولتxadلرینی بیر- بیریxadنین جانینا سالماغا جان آتیرلار. هرحالدا بو یولدا بیر سیرا باشاریلار دا اله گتیریرلر. تیمور عثمان سلطانی ایلدیریم بایزیدی دوستاق ائدیر، آما تیمور اوغوللاری بو حادثهxad لره دوزگون توخوناراق، اجنبیxadلره میدان وئرمیرلر. اونلار اؤز موقعیتلرینی دوزگون باشا دوشوب، ایپک یولونو الده ساخلاماغا چالیشیرلار و بئلهxad لیکله ده اؤز تجاری منفعتxadلرینی قورویورلار.

تیمور دورونده آوادانلیق

امیرتیمور اؤلکهxad نین آوادانلیغینا اؤنم بسلهxadمیش و هر یئردن صنعتکارلاری توپلاییب، سمرقنده گتیریر و ایپک یولونون تجارت امنیتیxadنی ساخلاماقلا، یوللاردا کاروانسرالار قوروب، تجاری مجتمعxadلر، مسجدلر و بقعهxadلر دوزه xadلتدیریر. شاهرخ، آتاسیxadنین یولونو دوام ائتدیریر و چوخلو عمارتلر، بقعهxadلر، مسجدلر و مدرسه لر قورور. او، قناتلاری آریتدیریر، چایلارا کؤرپولر دوزهxadلتدیریر، مدرسه xadلر، بازار، حمام، خانقاهxadلار دوزه لتدیریر. بایسنقر دورونده بو ایشلر داها حدتله ایره xadلی سورولور و کاروانسارالارین دوزه xadلتدیرمه xadسی هیزله قاباغا سورولور. سلطان حسین زمانیندا 574 عمارتین دوزه xadلینمه xadسینه اشاره اولونور.

بو عمارتلردن هراتدا، سمرقندده، بلخده، یزدده، مشهدده، و باشقا شهرلرده هله ده موجوددور. بوگون بو عمارتلرین چوخو قالماقدادیر. امیر چخماق مدرسه xadسی یزدده(841 ایلینده دوزه لینمیشدیر)، هرات مدرسه xadسی(843 ایلینده)، دودر مدرسهxad سی و گوهرشاد مسجدی مشهدده، جلال الدین فیروز مدرسهxad سی هراتدا، ملکت مدرسه xadسی بلخده و...

آنجاق لازیم گلیر تیمور اوغوللاری نین ایشلرینه اؤته ری بیر باخیشیمیز اولسون.

1 بایسنقر

دوغرودور کی بوتون تیمور اوغوللاری علم اهلینه، ادب و شعر ساحه سینده چالیشانلارا ماراق گؤستهxad ریب، اونلاری تشویق ائدیرمیشلر. شهرلرین آوادانلیغی اوغروندا چالیشیردیلار. تیمورون اؤزو و شاهرخ دا بو ایشده استثنا اولمورلار. آنجاق بونلارین آراسیندا بیر نئچه سلطان باشقالاریندا داها آرتیق علم و هنر ساحهxadسینده ماراق گؤسترمیشلر. او جمله دن شاهرخ اوغلو میرزا بایسنقردان آد آپارماق اولار. میرزا بایسنقر، 837 ایلینده وفات ائتمیش، اما قیسا عمرونون چوخونو علم و ادب ساحه سینده چالیشمیشدیر و بو چالیشمالار سایهxadسینده "بایسنقر مکتبی" نین یارانماسینا سبب اولموشدور. اونون ساراییندا چوخلو خطاط، رسام، موسیقی چی، معمار، و باشقا عالمxadلر چالیشاراق، گؤزهxadل بنالار یارادیب، کتابخانالارین بزهxad گی اولان الیازما نسخهxadلرینی یازیب – یارادیرلار. چوخلو دیوانلارین الیازمالاری اونون زمانیندا یازیلیر. خط اوصولی اونون زمانیندا علمی ماهیت قازانیر. موسیقی اثرلری "نت" اوزونه آلینیر. "حبیبxad السیر" یازاری، سلطان بایسنقر چاغیندا علم و هنرین رونقی حقینده چوخلو یازیلار یازمیش و بونو گؤسترمگه چالیشیر کی ایرانین باشا باشیندان بوتون صنعتکارلار اونون سارایینی توشلاییب، هراتا گلیرلر و بئله xadلیکله بایسنقر مکتبی یارانیر.

2 اولوغ بیگ

بایسنقرون قارداشی و شاهرخ اوغلو - میرزا الغ بیگ ده سمرقندده قالاراق، علم و ادب ساحهxadسینده چالیشانلاری تشویق ائدیر. او 796 دا دونیایا گلیب و 853 ده اؤز اوغلونون الیله اؤلدورولور. آنجاق 841 ایلینده سلطنت ایشینه یوکسه xadلیب و اؤز سلطنتی دورونده ریاضیات، نجوم، طب و باشقا علمxadلرین چیچکلنمهxadسینه یاردیمچی اولور. اؤزهxadللیکله اونون چاغیندا "کورهxad کن زیجی" یارانیر و تقویم علمیxadنین اساسلاری قورولور.

الغ بیگ ریاضی ماراقلیسی اولاراق، چوخلو علم آداملارینی اؤیوب، تشویق ائدیر. اونون ساراییندا غیاث الدین جمشیدی، قاضی زاده رومی، مولانا علی قوشچی و جمشید کاشانی کیمی عالمxadلر باش قالدیریرلار.

3 سلطان حسین بایقرا

تیمور اولادلاریxadنین گوجلو و اوزون مدت حاکمیتی اولان سلطانی، میرزاحسین بایقرا اولموشدور. البتده اونون آدیxadنین بایقرا اولدوغو قارداشیxadنین تربیهxad سینی آلدیغی اوچون قویولدوغونو سؤیلهxadییرلر. او، 816 دا دنیایا گلیب و 911 ایلینه قدر یاشاییر. 35 ایل ده سلطنت ائدیر. اونون اوزون مدت سلطانلیغی سبب اولموشدور تا امنیت و راحتلیق اؤلکهxadده حکم سورسون. صنعتکارلار دا بو دورومدان فایدالاناراق، اؤز یارادیجیلیقلارینا دوام ائتدیرمیش و دیرلی صنعتکارلار باش قالذیرمیشدیر. سلطان حسین بایقرا، گوجلو و تدبیرلی بیر سلطان اولاراق، بیر الینه شمشیر آلمیش- اؤلکهxadنی دوشمنxadلردن قوروموش، بیر الینه ده قلم آلمیش و یازیب- یاراتمیشدیر. اونا گؤزه ده تاریخیمیزده دیرلی بیر یئر توتموشدور. اونون دورونده علم و ادب زیروه xadیه چاتاراق، چوخلو عالم لر ؛ شاعرلر و ادیبلر اورتایا گلمیشلر.

سلطان حسین 35 ایل سلطنتی ایله اؤلکه xadنین آوادانلیغی و خلقین امنیتی اوغروندا چالیشاراق، تورک دیلینده دیوان یاراتماقلا دا ادبیات تاریخینده همیشهxadلیک قالان سیمالاردان بیری اولموشدور. زمانین عالیمxadلری ده اونو آلقیشلاییب، بگه xadنیرلر. اونون شاعر و عالم وزیری امیرکبیر علیشیر نوایی اونو "سلطان الفضلا" آدلاندیراراق، اکثر اثرلرینی ده اونا تقدیم ائتمیشدیر. دولتشاه سمرقندی، تذکرهxadالشعراسیندا، سام میرزا تحفه ی سام اثرینده، عبدالرحمن جامی، بهارستان اثرینده و مولانا برهانxad الدین مجالس بهشت اثرینده سلطان حسین بایقرانی اولو و همتلی بیر سلطان کیمی اؤیموشلر و اونون صنعتکارلارا اولان محبتیندن سؤز آچمیشلار. قاموس الاعلام مؤلفی ده حسینیxadنین خلق ایچینده شعرلریxadنین سئویلهxad مه xadسیندن یازیر و نوایی مجالس xadالنفائس اثرینده اونون شعرلریxadنین بگهxad نیلمه xadسیندن دانیشیر و خلق ماراغینی سلطانا نسبت گؤستهxadریر.

بونو دا آرتیرماق لازیمدیر کی سلطان حسین بایقارانین اوغوللاری دا شعر و ادب ماراقلیسی و اؤزلری ده شاعر اولموشلار. میرزا بدیعxad الزمان "بدیعی" تخلصو ایله تورکجه دیوان صاحبی ایدی. شاه غریب میرزا "غریبی" تخلصو ایله ایکی دیللی بیر شاعردیر. اونون فریدون آدلی اوغلو دا بیر تورک شاعری اولموشدور. سلطان بایقرانین باشقا اوغلانلاری ده: محمد حسین میرزا، سلطان محسن میرزا، محمد مؤمن میرزا، مظفر حسین میرزا دا هامیسی شاعر اولاراق تورکجه دیوانلاری واردیر.

دکتور ذبیحxadاله صفا یازیر: سلطان حسین بایقرا هراتدا مدرسه و کتاخانا قوراراق، ایکی مین طلبهxadنین تحصیل هزینهxadسینی بوینونا آلاراق، هراتدا قورولان بنالارین هامیسیxadنین معمارلیق هنری، شاه اثرلری کیمی اولدوغو اونون هنر ساحهxadسینده باجاریغینی گؤسته xadریر.

علم و صنعتین دورومو

شوبهه یوخدور کی تیمور اوغوللاری دورونده یوز ایلدن آرتیق بیر زماندا، شهرلرین آوادانلیغی اوغروندا چالیشمالار نتیجهxadیه چاتمیش و معمارلیغین اینجه نمونهxadلری اورتایا گلمیشدیر. بونلارین یانیندا، خط، رساملیق، شعر و موسیقی اثرلری ده زیروهxadیه یوکسلمیشدیر. بوگون دونیا کتابخانالاریندا یوزارجه الیازمالار ائله بو دورهxadنین اثرلری کیمی قیمتله xadنیر. بونو دا اونوتمامالی کی بو زمانین عالیمxadلری و شاعیرلری ده حتما حکومت طرفداری اولمامیشلار. بلکه گاهدان سلطانلار طرفینده اؤلدورولوب، دارا چکیلیب و دریxadلری ده سویولوبدور. بونلاردان فضل اله نعیمی تیریزی، عمادالدین نسیمی، قاسم انوار و باشقالارینی آد آپارماق اولار. بئله لیکله اونلارین مچید و مدرسهxadلرینده اولان طلبه xadلر حکومت طرفداری اولمامیشلار. شوبهه یوخدور کی سلطانلار چالیشیرلار تصوف و درویشلیگی رونق وئرمکله قیاملارین قارشیسینی آلماق امکانلارینی الده ائتسینلر.

تیمور سلطانلاری دین علمxadلریxadنین گلیشمه xadسینه ده جان آتمیشلار. بونا گؤره ده چوخلو دین آداملاری میدانا گلمیشلر، او جملهxadدن ملا حسین واعظ کاشفی(751 -823)،"جوهرالتفسیر لتحفه xadالامیر"ی یازماقلا تفسیر قرآندا بؤیوک باجاریقلار گؤسترمیشدیر. شیخ علاءالدین علی بن محمد شاهرودی بسطامی(اؤلومو 875)"تفسیر محمدیه" اثرینی یازمیش و شیخ محمد بن محمود بخاری "تفسیر خواجه محمد پارسا" نی یازمیشدیر.

کلام علمینده، علی بن محمد بن یونس العاملی(اؤلومو 877) و علامه میرسید شریف جرجانی(اونونجو عصر)، ابن ابی جمهور شمس الدین محمد احسائی و باشقا عالمxadلرین اولماسیلا یوزلرجه اثرلرین یازیلماسی اوجملهxad دن: زادالمسافرین، کشف البراهین، الملل و النحل و یوزلر اثره اشاره ائتمک اولار.

حکمت و منطق ساحهxadسینده باشقا عقلی علملر کیمی یوزلر اثر یازیلیر و یوزلر عالم و حکیم میدانا گلیر. اما ریاضیات ساحهxadسینده، سمرقند دنیا مرکزی کیمی موقعیت قازانیر. اؤزهxadللیکله میرزا الغ بیک، بایسنقر و سونرا سلطان حسین بایقارا دؤورونده، خواجه نصیرالدین طوسی، غیاث الدین جمشید کاشانی، ملا علی قوشچی (اولغ بیگ اونا "اوغلوم" لقبینی وئرمیشدی)، قاضیxadزاده رومی، عبدالقادر بن حسن رویانی، سید منجم، رکنxad الدین بن شرف xadالدین حسینی کیمی عالمxadلر دگرلی کتابلار یازماقلا بو گونوموزه قدر ده علم قایناقلارینی آلیشقان ساخلامیشلار.

موسیقیxadده خواجه کمالxadالدین عبدالقادر مراغهxadای(754 -837) تورکجه شعرلردن علاوه آذربایجان موسیقیxadسینی همیشهxadلیک قالارقی ائتمیشدیر. بو زمانین باشقا موسیقی عالمxadلریندن "قول محمد"، "شیخ نابی"، " حسین عودی" کیمی صنعتکارلاری آد چکمک اولار. بونلار هامیسی بایقرا ساراییندا یئتیشن صنعتکارلاردیر.

سلطان حسین ساراییxadنین بؤیوک رساملاریندان: مولانا جلال xadالدین یوسف، شاه مظفر، حاج محمد، ملایار، میرک و نهایتده تاریخیمیزین گؤرکملی رسامی کمالxadالدین بهزاددان آد آپارماق اولار کی اثرلری بوگون ده کتابخانالارین و موزهxadلرین بزهxadگیxadدیرلر. تیمور اوغوللاری دورونون یوز ایگیرمی ایللیک تاریخینده خط بؤیوک ماراقلا ایرهxadلی گئدیب و چوخلو خطلر اوصول قازاندیلار و یوزلرجه الیازمالار میدانا گلدی. بو دورون خطاطلاریندان مولانا عابد، میرزا بایرام، ملاعلی تبریزی، سلطان علی مشهدی، خواجه عبدالله مروارید، سلطان محمد خندان، سلطان محمد نورالله و ... آد آپارماق لازیمدیر.

طب علمینده ده بؤیوک باشاریلار ایرهxadلی سورولوب و گؤرکملی طبیبxadلر میدانا گلدی. بایقرا دورونون یوزلر طبیبیندن: برهانxad الدین نفیس کرمانی، غیاث الدین متطبی و ... ا اشاره ائتمک اولار.

بونو دا آرتیرماق لازیمدیر کی سلطان حسین اؤزو بیر نئچه علمین ماراقلیسی کیمی چالیشمیش و اؤزوندن مهارت گؤسترمیشدیر. اوجملهxadدن ریاضیات ماراقلیسی اولدوغونو چوخلو قایناقلار یازمیشلار.

شعر و ادبیات تیمور دورونده داها آرتیق ماراق قازانیر و بیر سیرا فارس ادیبلریxadنین دئدیکلریxadنین ترسینه- ادبیات بو زمان رونق تاپاراق پارلاق بیر دورانی باشلاییر. تورک ادبیاتی بؤیوک و یایغین شکیلده یاییلیر و چوخلو شاعرلرله برابر سلطانلار دا قلم اله آلیب شعر دیوانلاری یارادیرلار. بو زمان تورک ادبیاتی او قدر گئنیشله نیر و اهمیت تاپیر کی حتا فارس شاعیری عبدالرحمن جامی تورکجه شعر یازماغا ماراقلانیر و بوگون جامی نین نئچه تورکجه غزلی و رباعیسی الده دیر. عمادالدین نسیمی و فضلxadاله نعیمی، حافظ ایله چیگین –چیگینه شعر زیروهxadلرینی فتح ائدهxadرک، قاسم انوار، ملک الشعرای حبیبی کیمی بؤیوک شاعرلری داللاریجا چکیب و سلطانلارین اله قلم آلدیقلاریلا –سلطان حسین بایقرا، سلطان جهانشاه حقیقی و شاه اسماییل ختائی، امیر علیشیر نوائی و... تورک دیلی و ادبیاتی رسمی و عیارلانمیش بیر دوروما کئچیر و عبدالرحمان جامی کیمی فارس شعریxadنین بؤیوک شاعرینی حیرتده قویور. جامی بو دورومدان هوسه گلیب فارس اولدوغو حالدا تورکجه ده شعر سؤیله ییر، علیشیر نوائی و بایقارانین شعرلریxadنین توصیفینده ماراقلی سؤزلر دیله گتیرمیشدیر.

سلطان حسین بایقرا 35 ایل سلطنت ایله بؤیوک بیر اؤلکه یه امپراتورلوق ائتمیش و یوزلرله عالم، صنعتکار و شاعرلری ساراییندا بسله مکله تاریخ بویو حؤرمت قازانمیشدیر. بوتون بو زمانین تذکره یازانلاری، تاریخچیxadلری و شاعیرلری بایقارانین شعریxadنین مدحینی دئمیشلر. بو، بیر حالدادیر کی بایقارا حیاتدا اولارکن، اؤز دیوانیxadنین الیازمالارینا اجازا وئرمهxadمیش و اونون دیوانی اؤلوموندن سونرا- عشق و علاقه اوزوندن، خطاطلار طرفینده یازییا آلینمیشدیر.

شاعرلیک و سلطانلیق

تیمور اوغوللاری چوخلوقلا شاعیرلیک ده ائتمیشلر و نئچه – نئچه نوه لری شاعیر اولموشلار. آذربایجان تاریخینده چوخ گؤرکملی بیر قونو همین بودور کی باشقا ملت لر آراسیندا بو قدر شاعیر، عالیم و صنعتکار اولمامیشدیر بیر حالداکی تورک و آذربایجان سلطانلاری اکثریتده شاعیرانه روحو اولاراق علم و بیلیم آداملاری اولموش، صنعت و هنرلرده ده اللری اولموشدور.

سلطان حسین بایقارا حسینی تخلصو ایله شعر یازیر، بوتون سارای امکانلارینی الده ائدهxadرک، عالمxadلر ، صنعتکارلار و شاعرلر جرگهxadسینی یارادان بیر سلطان و اؤزو ده بیر شاعر اولاراق بو امکانلاردان یارارلانان انسانxadدیر. شاعرلری تشویق ائدیب و اؤزو اوچون ده امکانلار و اردم الده ائتمه گه چالیشیر. او، بیر گؤرکملی عشق و سئوگی شاعری کیمی ادبیاتیمیز آلانیندا چیخیش ائدیر. حسینی، یارینی سئویر، بیر انسان کیمی بوتون پاک دویغولارینی دیله گتیریر و جالب بوراسیxadدیر کی، اونون دیوانیندا دوزگون بیر انسانلا، تمیز روحلو، پاک قلبلی، دوغرو و شرفلی انسانلا اوز اوزه گلیریک. اونون شاعرلیگی ائلهxadدیر کی هئچ زمان سلطان اولدوغونو ایتیرمهxadییر و بیر عالی، یوکسک دورومو اولان آدام اولدوغونو یاددان چیخارماییر. آنجاق بیر شاعردیر، اورهxadییxadنین دؤیونتولرینی سؤیلهxadمک اوچون قلم اله آلمیشدیر، یوخسا شاعر اولمازدی. او دا، بوتون شاعرلر کیمی اورهxadک سئوگیxadسیندن دانیشیر، سئوگی یولوندا اؤز هنر و اردمیxadنی گؤسترمهxadگه چالیشیر. عشقدن دانیشاندا سلطانلیغینی فدا ائتمهxadدن چکینمیر، عشق قارشیندا عاجز اولدوغونو گؤسترمکله، عشقین عظمتیxadنی نشان وئرمهxadگه چالیشیر.

اونوتمایاق کی امیرتیمور اؤزو ده بو هنرلردن بی نصیب اولمامیش، او هر اوچ دیلده (عربجه، فارسیجا و تورکجه) دانیشیر و گاهدان شاعیرلرله مشاعره ائدیرمیش، فارس ادیبلری تیمور ایله حافظ گؤروشونو یازماقدان واز کئچمه میشلر. امیرتیمورون مکتوبلاری فرانسا و اسپانیا شاهلارینا ساخلانیلیر کی فارسیجا و تورکجه یازمیشدیر. آنجاق تیمور اوغوللاری چاغیندا تورک دیلی زیروه یه چاتیر و آذربایجاندان علاوه بوتون آسیادا تورک ادبیاتی گلیشیر. چای اوستونده تورک ادبیاتی هیزلی بیر دورومدا انکشاف ائدیر. تورک دیلینده نثر ساحه سی گلیشیر، او جمله دن توزک یازیلاری انکشاف ائدیر، حتا تیمورون تزوکات تیموری سی مشهوردور. بئله بیر جریان هند ده ده داوام تاپیر و بابر اوغوللاری اورادا دا گلیشدیریرلر. بو زمانین تورک اثرلریندن بختیارنامه و معراج نامه تانینمیش اثرلردیرلر.

تیمور اوغوللاریندان قالان چوخلو سکهxadلر بوگون الدهxadدیر. بو سکهxadلر "تنیکه" آدلاناراق ایلک دؤوره ده دؤرد خلیفهxadنین آدی گلیردی، آما سونرالار حضرت علیxadنین آدی و 12 امام آدیلا بزهxadنیر. و بیر سیرا تنیکهxadلرده شهادتین کلمهxadلری ضرب اولور. پول اؤلچوسو درهم آدلانیب و گوموشxadدن ضرب اولوردو. هر دینار 6 درهم و 1000 دینار بیر تومن ساییلیردی. بو تنیکهxadلر اوزهxadرینده "سیورغاتمیش" و "کورهکن" آدی یازیلیردی.

بونو آرتیرماق لازیمدیر کی بو زمان تورک دیلی ایله فارس دیلیxadنین تطبیقی آراشدیرمالاری گئدیر و امیرعلی شیر نوائی تورک دیلی نین گؤزللیکلرینی و گوجونو گؤسترمهxadدن اسیرگهxadمهxadییر. یوزلرجه تورک دیوانلاری میدانا گلیر و تورک دیلیxadنین گلیشمهxadسی تامام آسیا اؤلکهxadلرینه ائتکی بیراخیر. بو زمان طریقتxadلر ده جان تاپیر او جمله دن نقشبندیه، حروفیه، بکتاشیه و باشقالاری. بو آرادا حروفیه اؤنملی بیر حرکتxadدیر و اصلینده تیمور و اونون اوغوللاری قارشیندا آیاغا قالمیش و زنگین بیر ادبیات دا یاراتمیشدیر و یوزلرجه طریقت یولوندا اثرلر تورکجه یازیلمیشدیر او جملهxadدن عامل اوغلو، رفیعی، منطقی، فرشته اوغلو و یوزلرجه باشقا عالیم و شاعیرلر.

بیلدیگیمیز کیمی، تیمور سلسلهxadسیxadنین آرخاسیندان قرهxadقویونلو، آغ قویونلو و صفویه سلسلهxadلری گلیر و بونلارین زمانیندا، تورک دیلی و ادبیاتی رسمی اولاراق دوام تاپیر. قره قویونلو سلطانی-جهانشاه حقیقی بؤیوک بیر شاعردیر. اونلاردان سلطان یعقوب قرهxadقویونلو دا ادبیات ماراقلیسی اولاراق، ملک الشعرا حبیبی کیمی شاعرین یئتیشمهxadسینده درین تاثیر بوراخمیشدیر. شاه اسماعیل خطایی ده ادبیات تاریخیمیزین گؤرکملی سیمالاریندان بیریسیxadدیر.

قایناقلار:

مارسل بریون، منم تیمور جهانگشا، ترجمه: ذبیح الله منصوری، تهران، 1374.

امیر اسماعیلی، تیمور فاتح، تهران، انتشارات شقایق، 1369.

هارولد لمب، تیمور لنگ، ترجمه: علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، 1334.

سفرنامه کلاویخو، ترجمه: مسعود رحب نیا، تهران، 1337.

کارل هرمان اته، تاریخ ادبیات فارسی، ترجمه با حواشی رضازاده شفق، تهران ۱۳۵۶ ش.
ادوارد گرانویل براون، تاریخ ادبی ایران، ج ۳: از سعدی تا جامی، ترجمه و حواشی علی اصغر حکمت، تهران، ۱۳۵۷.

محمدتقی بهار، سبک شناسی، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶.

تیمور گورکان، تزوکات تیموری، تحریر ابوطالب حسینی تربتی به فارسی، آکسفورد ۱۷۷۳، چاپ افست تهران، ۱۳۴۲.

دیوان تورکی سلطان حسین بایقارا (حسینی)، تصحیح: م. کریمی، تبریز، انتشارات نباتی، 1393.