نهج الفرادیس، 7 جی عصر تورک ادبیاتیندا نثر نمونه سی

  
 
نهج الفرادیس، 7 جی عصر تورک ادبیاتیندا نثر نمونه سی
 

دکتر محمدرضا کریمی

بو مقاله قاباقجا "نامه صدیق" مجله سینده چاپ اولموش
 
   نهج الفرادیس، 7جی یوزایلین تورک ادبیات دونیاسیxad نین دَیرلی اثرلریندن بیریxadدیر؛ عئینی حالدا تورک نثری نین ایلک نمونه لریندن ساییلیر. بو اثرین تَمَلی، اسلام احکامینی خلقه تانیتماق اوستونده قورولموشدور. بوندان دولایی، بو اثر مؤلفین ساغلیغیندا بوتون تورک دیللی خالقلارین آراسیندا و مسلمان اؤلکه xadلرینده یاییلمیش و شهرتی هر یانی بوروموشدور. اثر، او قدر شهرتلی اولموشدور کی، حتا مؤلفی تانینمامیشxadسا دا، هر بؤلگهxad ده اوخونور. قاراخانلی تورکجهxad سیندن جغتای تورکجه xadسینده کئچیدده بوللو – بوللو اثرلر یارانیر، چکیجی نوکتهxad سی ده بودور کی بو یازیلاردا تکجه بیر دیل شیوه xadسی یوخ، بلکه اورتاق لهجه xadلر اوندا اشتراک ائدیر؛ باشقا سؤزله، ائله بیر دیلده یازیلیر کی هم آلتون اوردودا اوخونور، هم تورکمنxadلر آراسیندا؛ آذربایجان و آنادولودا دا اونونلا غریبلیک دویولماییر. هامی اوچون دوغما بیر دیل تانینیر: ساده، تکلفxadسوز، دوشونمهxad لی و آخیجی. بو عصرده یازیلان اثرلرین چوخو حَرَکه xadلی حرفلرله یازیلیر و بو ایش یازیxadنین آسان اوخونوشونا میدان یارادیر. بو اثرلرین هامیسی بئلهxad دیر، او جمله xadدن: محبت نامه، معین المرید، رونق الاسلام، مقدمه الادب، و نهایت نهج الفرادیس و باشقالاری. تأسوفله بوگونه قدر نهج الفرادیس ایراندا یاییلمامیشدیر.
   اسلام ظهوریله برابر تورک ائللرينين خوارزمه کؤچلري شيددتله xadنیر و نتيجهده باشقا دیللر میدانی بوشالدیب و بو بؤلگهنين عمومي خلق ديلي تورکلهxadشير. خوارزم تورکجه xadسیxadنین قورولوشوندا اوغوز و قبچاق تورکجه سییxadنین اؤنملی رولو اولموشدور. بوندان علاوه خلج، قانقیلی و بیر سیرا عشیرتی تورکلرین ده لهجه xadسی ائتکیلی اولموشدور. خوارزم تورکجهxadسی بونلارین بیرگه تاثیری آلتیندا عمله گلمیشدیر. بئله xadلیکله خوارزم تورکجه xadسینده اوغوز، قبچاق و قانقیلی تورکجه xadلری اولموشلار. بو لهجه اوچونجو یوزایلده گلیشَن قاراخانلی تورکجهxadسی نین یئرینی آلیر و سونرا 7 و 8جی یوزایلده - بو یئری جاغاتای تورکجهxad سینه بوراخیر. بونونلا بئله، خوارزم تورکجه xadسینده یئر به یئر اثرلر یارانمیشدیر و بونونلا یارانان ادبیات، زنگین و عئینی حالدا اورتاق بیر تورکجه و ادبیات میدانا گلمیشدیر. بئلهxad لیکله بو دیل و ادبیات، بوتون تورک دیللری عائیلهxad سینه منسوب اولمالیxadدیر. 7جی یوزایلده بؤیوک بیر گلیشمه ایله اوز – اوزه دوروب و زنگین بیر ادبیات یارانیر. بونا گؤره  چوخلو ادیبلر خوارزم تورکجهسيني خاقان و جغتاي تورکجهلرينين آراسيندا بير کؤرپو کيمي قبول ائديرلر. خوارزم تورکجهسي بعضي خصوصيتلريله خاقان و جغتاي تورکجهسيندن فرقلهنير، اونون نهxadدنی ده باشقا تورک دیللریxadنین – یعنی اوغوز، قبچاق، خلج و قانقیلی تورکجه xadلریxadنین اشتراکیxadدیر. گرامر جهتيندن ده خوارزم تورکجهسينين اؤزونه مخصوص خوصوصيتلري واردير.
   خوارزم تورکجهسيله يازيلان اثرلرين اَن اؤنملیلري بونلاردير: مقدمه الادب زمخشري، نهج الفراديس، معين المريد، محبت نامه، قصص الانبیا، معراج نامه، کتاب لغت محمد بن قيس، خسرو و شيرين و باشقا اثرلر.
   نهج الفراديس کتابی ديني و اخلاقي احکام و معجزهلر بارهسينده يازيلميش تعليميبير اثردير. اثرين ديلي ساده و تورک سؤزجوکلري جهتيندن چوخ زنگينxadدير. بو اثر خوارزم  تورکجهسينين گؤزل بير نمونهسيxadدير و يازيدا، حرکهلر ايشلنديگي اوچون سؤزلرين دوغرو تلفّظو آسانلاشميشدير. بو کتابين ديلي ساده اولدوغوندان، عصرلر بويو تورک ائللري طرفيندن اوخونموش و منيمسَنميشدير. بو کتابدان بوللو يازما نسخهلري موجوددور. ایراندا ادیبxadلریمیز تکجه ایکی الیازمادان دانیشمیشلار، بیری استانبول و بیری ده یالتا نسخهxad سی. کتابين مؤليفي علي اوغلو کردرلي محموددور. نهج الفرادیس اثری ایلک دفعه قازان عالمی مرجانی طرفیندن تانیتدیریلمیشدیر. بو کتاب حقینده دانیشاجاغیق.
 مقدمه الادب
   مقدمه الادب، تورک دیلیxadنین ایراندا مین ایللیک افتخار سندیxad دیر.  مقدمه xadالادب کتابی xadنین یازاری، اسلام دونیاسیxadنین بؤیوک عالیملریندن و دین ساحهxadسینده بؤیوک بیلگینxadلردن اولان علامه ابوالقاسم (جارالله) زمخشری xadxadدیر. او، مؤمن بیر مسلمان اولاراق، اسلامین گلیشمهxadسینه چالیشان و درین معلوماتی اولان بیر دوشونردیر. اسلام دونیاسیندا جارالله زمخشری، قرآن تفسیری اولان الکشاف کتابیله مشهوردور. ابولقاسم محمود بن عمر ابن احمد زمخشری الخوارزمی، - "امام الدنیا"، "علاّمه جارالله"، "فخر خوارزم"، "استادالعرب و العجم" و "صاحب الکشّاف" لقبxadلریله تانینیر. اونون نئچه دیَرلی اثرلری واردیر. هر نهxad دن اؤنجه، زمخشری بیر ادیب xadدیر. قرآنی  دا ادبی باخیمدان آراشدیریر و قرآنین کلام باخیمی ایله بیر معجزه اولدوغونو ثبوت ائتدیریر. بو بؤیوک عالمین قرآن تفسیرینده یازدیغی "الکشاف" کتابی، اسلام دونیاسیندا بوتون مذهبxadلرین یول گئدَنلری طرفیندن قبول اولونور، ایسترسه شیعه xadلر، ایسترسه سنیxadلر "الکشّاف" تفسیرینی قبول ائدیب و بوگون ده دینی حوزه xadلرده اوخونور. بو تفسیر کتابی عربجه یازیلاراق یوزایللر بویو مختلف دیللره چئوریلمیش و دونیادا تانینمیش بیر اثردیر[1].
    زمخشری نئچه – نئچه اثرلرین مؤلفیxadدیر او جملهxad دن:  اساس البلاغه / کتاب الفائق / کتاب الامکنه و الجبال و المیاء / مقامات / الفقه الذهب / صمیم العربیه / متشابه الاسماء / مختصر الموافقه بی و الاصحاب / الفائق في غريب الحديث، / اساس البلاغه / مقدمة الادب / الانموذج  / المفصل / ربيع الابرارفيما يسرالخواطر و الافکار  / اعجب العجب في شرح لامية العرب / نوابغ الکلم اوالکلم التوابع / اطواق الذهب یا انصايج الصغار / النصايح الکبار و . . .
   زمخشری تورک دونیاسیxadنین فخری ساییلان بیر شخصیتxadدیر و مقدمه الادب اثرینی آذربایجان ادبیاتیندان سایماق اولور. بیز ایران تورکلری، حقلی اولاراق اونو اؤزوموزونکو بیلیریک. چونکی زمخشری بو اثرینی ایراندا یازمیشدیر. او، زمخشردن (خوارزمده بیر قصبهxadدیر) حرکت ائدیب مکه xadیه گئتمک ایستهxadیهxadرک استرآباددان باشلاییب شوشتره قدر ایرانی گزیر و بورادا تورک دیللی ملت ایله یاخیندان تانیش اولور. اؤزو تورک اولاراق بورادا تورک دیللی ملت ایله اوز - اوزه گلیر. اونلارا دا عربجهxadنی اؤیرتمهxadنی ایسته xadییر. باشقا طرفدن ایراندا فارس دیللی آداملارین چوخلوغو اونو اؤزونه چکیر و چالیشیر اوچ ملتی: عرب دیللی، فارس دیللی و تورک دیللی مسلمانلاری قرآندان بهره آلماغا گوجلندیرسین. اونون هدفی قرآنی یایماقدیر. اونا گؤره ده اوچ دیللی بیر اؤیرهxadتیم اثری یازیر.
   مقدمه الادبین ایرانا باغلی اولدوغونا باشقا بیر سند لازیمسه، اونون الیازمالاریxadنین ایراندا بوللوغو و چوخلوغودور. بوگون 50 الیازمادان آرتیق ایرانین رسمی کتابخانالاریندا موجوددور.
   مقدمهxadالادب کتابی تورک دونیاسیxadنین ان دیَرلی اثرلریندن بیری ساییلیر؛ چونکی تکجه 70 ایل دیوان لغاتxad التورک اثریندن سونرا ایراندا یازیلان بیر اوچ دیللی اثردیر. بو اثرین اهمیتی، اونون تعلیمی اولدوغوندان ایرهxadلی گلیر. مومکوندور بیر سیرا ادیبلر مقدمه الادب کتابینی بیر لغت کتابی آدلاندیرسینلار؛ آنجاق دقّتلی باخدیقدا گؤروروک اگر لغت کتابی اولسایدی، لغتxadلر الفبا اوزو ایله توپلاناردی. اما بورادا موضوع اوزره لغتxadلر یازیلیر. مثلا میوهxadلر: آلما، اریک، هئیوا و باشقا میوهxadلر - ایلک سیرادا عربجهxadسی، سونرا فارسیجاسی و اوچونجو یئرده تورکجهxad سی یازیلیر. باشقا بؤلومده انسان بدنیxadنین عضولری مثلا: باش، گؤز، قاش و . . . یئنه ده عربجه، فارسیجا و تورکجه سیرالانیر. آنجاق لغت کتابی اولسایدی، کلمهxadلر الفبا اوزویله گلردی. پس بو کتاب اؤیرهxadتیم کتابیxadدیر و اوخوجولارا اوچ دیلین توتوشدورماسیلا آنادیللریندن علاوه، ایکی باشقا دیلی ده اؤیرتمک نیّتینده xadدیر. زمخشریxadنین اؤز دئدیگینه اساسلاناراق، عربجه xadنی تورک دیللی و فارس دیللی اوخوجولارینا اؤیرَتمک فیکریندهxadدیر. بورادان باشقا بیر نتیجه ده آلیریق: او زمان – 5جی یوزایلده، مکتبلرده اوچ دیل اؤیره xadدیلیرمیش؛ عربجه، فارسجا و تورکجه.
   زمخشری ایران و آذربایجانین اوچ دیللی نابغهxadلریندن بیریxadدیر. جارالله زمخشری 467 قمریxadده زمخشر کندینده – خوارزم ایالتینده دونیایا گؤز آچدی. ادبیاتی "منصور ابی مضر" یانیندا اؤیرندی، "ابونصر اصفهانی" و "ابومنصور حارثی" و "علی بن مظفر نیشابوری"دن درس آلدی. او فقهxadده حنفی مذهبینه باغلیxadدیر و اوصولدا معتزلی مذهبیندن ساییلیر. آنجاق ایکی ایل تامام، مکّه xadده – تانریxadنین ائوینده قالدیغی اوچون جارالله – تانریxadنین قونشوسو لقبی اونا وئریلدی. او، زمانهxadنین علمxadلرینده او جملهxadدن: دین، تفسیر، اشتقاق، نحو، ادب، حدیث و بیاندا نظر صاحیبی اولاراق، دَیَرلی یازیلار یازدی و نهایت 538 قمری ایلینده دنیاسینی دهxadییشدی. 
   زمخشریxadنین اثرلری آراسیندا شعر دیوانی دا موجودور. بورادا زمخشریxadنین عربجه شعرلرینده، اؤز آنایوردونا و آنادیلینه اولدوغو محبتیxadنی دیله گتیرمکدهxad دیر. گؤروروک عربجه دیوانیندا تورک گولxadاوزلولرینی توصیف ائدیر، تورکلرین ایگیدلیکلرینی تعریفله xadییر؛ اؤزونه تورک اولدوغو اوچون گووهxadنیر. آنجاق بو آرادا مقدمه الادب اثریxadنین اؤزل بیر یئری واردیر. بو اوچ دیللی اثر چوخلو ادیبلر طرفیندن آراشدیریلیب و اونو کشافدان اؤنجه اوخوماغی ایرانلی لارا: تورک دیللی و فارس دیللی اوخوجولارا توصیه ائدیرلر. ادیبلرین نظریجه، دیوان لغاتxad التورک اثریندن سونرا، مقدمه الادب اثری ایکینجی تورک دیلینه باغلی دیرلی بیر کتابدیر. مقدمه الادب کتابی، دیوان کتابیxadنین مکملی تانینیر. آنجاق محمود کاشغری دیوان اثرینی عربلره یازیب و عربلری تورک دیلی و ادبیاتی ایله تانیش ائتمه xadیه چالیشیر، بیر حالداکی زمخشری ترسینه، فارس و تورک دیللی خالقلاری عرب دیلی ایله تانیش ائدیر.
   بیر سیرا ادیبلر بونا اینانیرلار کی زمخشری بو اثری سلطان اتسیز خوارزمشاهی ایستهxadیی اساسیندا یازمیش و اونا دا تقدیم ائتمیشدیر. باشقا ادیبلر یازیر زمخشری وطنه قاییداندا سلطان اتسیز اونو قارشیلاییر و اوندان حیمایه ائدیر. بونا گؤره زمخشری مقدمهxadالادبی 516 قمری ایلینده اونا سونور و سلطان دا بو اثری سارایینا بیر بزهxadک کیمی آلیر. بیلیریک سلجوقلو سلطانلاریxad نین آنادیلی تورکی اولموش و فارس دیلی رسمی دیل اولورسا دا، سلطانلارین ایکینجی دیلی ساییلیردی.
    مقدمه xadالادب، ایران تورک ادبیاتی تاریخینده اؤنملی و دیَرلی بیر اثردیر. 900 ایلدن آرتیقدیر بو کتاب ایراندا اولاراق، تورک دیلیxadنین وثیقهxad سی اولموشسا دا، غفلتده قالمیشدیر و نه یازیق کی اونون اوچون بیر ایش گؤرمه xadمیشیک.[2]
 
معين المريد:
   بو منظوم اثر، 692 گونش ایلینده (713 قمری) خوارزمده يازيلميش مذهبي عرفاني پارچالاردان مرکبدير. منظومهنين شاعری شيخ شريفxadدیر. بو اثر ده عصرلر بويو تورکلر آراسيندا ياييلميش و خلقين ديل ازبري اولموشدور. معین المریدین ایلک الیازماسی بورسا شهرینده اورخان کتابخاناسیندا بیر مجموعه xadنین 186 – 211 ورقxadلرینی احتوا ائدیر و 51 صفحه و 900 بيتدن تشکيل تاپميشدير. بو اثرین حاشیهxad سینده 7 دؤردلوک ده واردیر.
   بو اثر فقه و تصوف حقینده معلوماتلارلا دولودور و منظوم صورتده یازیلیبدیر. رجب توپارالی و مصطفا آراگونشاه اونو یاییملامیشلار.[3]متقارب وزنینده 407 دؤردلوکدن عبارت بیر اثردیر. دیلی ساده اولاراق خالقین یارارلانماسی اوچون یازیلدیغی بللی اولور. اثرین بؤلوملری بئلهxadدیر: ایمان، معرفت الحق و رسول الله، وعظ و نصیحت، زکات، ایرادت، آداب، اعتقاد، بیان الصحبت، مثل الشریعت والحقیقت، بیان القلب والنفس، سلوک، شکرالحق و ذکرالابرار.
 
خسرو شیرین
   بو اثر، گنجه xadلی نظامی xadنین اثریxadنین تورکجه ترجمهxadسی ساییلا بیلر. آنجاق خوارزملی قطب بو اثری "تینی بیگ"ه تقدیم ائتمیشدیر کی او دا آتاسی ازبک خانین اؤلوموندن سونرا تخته چیخمیش و 1342جی ایلده قارداشی طرفیندن اؤلدورولموشدور.  
   نظامی xadنین اثری حجم باخیمیندان چوخ بیتxadلری احتوا ائدیر آما قطب آز بیتلرده بو داستانی بیتیرهxadرک هئچ بیر نقصان داستاندا یارانمامیشدیر. داستان عینی صورتده سئوگی داستانیxadدیر. بو اثرین الیازماسی پاریس کتابخاناسیندا 312 نمره آلتیندا ساخلانیلیر. بو الیازمانین قلمه آلینما تاریخی 785 "برکه فقیه" طرفیندن "آلتین بوغا" آدینا اسکندریه ده استنساخ اولموشدور.
   خسرو – شیرین گنجه لی نظامی نین آدینا مشهور اولان بیر اثردیر کی چوخلو شاعرلر اوندان تقلید ائده رک هم فارسیجا و هم تورکجه منظومه لر یازمیشلار. نظامی xadنین اثری 6512 بیتده 1180 ایلینده طغرل شاه محمد آتابیگ و عثمان آتابیگ آدینا تقدیم ائتمیشدیر. قطب دا خسرو شیرین اثرینی یازاراق آلتین اوردو خانی تینی بیگ و ملکه خاتون اوچون تقدیم ائتمیشدیر. بو اثر خوارزم تورکجهxad سینده اولموش و حجمی 4370 بیتxadدیر.
   بو اثر نجمxadالدین حاجی امینxadاوغلو طرفیندن استانبولدا یاییلمیشدیر. بو اثرین اوزه رینده چالیشانلار بونلاردیر: زاجازکوفسکی، فازیکوف، کؤپرولو، سامایلویچ، بلاچت، طاهر جانو، اینان و حاجی امینxadاوغلو.[4]
 
محبت نامه خوارزمي :
   محبتxadنامه یئددینجی عصرین سونلاری و سکیزینجی عصرین اوّللرینده رشیدالدین خوارزمیxadنین طرفیندن یازیلمیشدیر. محبتxadنامه اؤز زمانیندا چوخ تانینمیش و شهرته مالیک بیر اثر کیمی اللرده گزیب و اونون شاعیری تورک ادبیاتیندا شهرت تاپمیشدیر. محبتxad نامه آسیانین دوغوسوندان توتوب مصره قدر بوتون تورک دونیاسیندا یاییلمیش و شاعرلر آراسیندا دهxadیرلی بیر اؤرنک کیمی الده گؤتورولوردو، اونا گؤره نئچه – نئچه بنزتمهxadلر و اوندان تقلید ائدهxadرک باشقا اثرلر ده یارانیر. محبت xadنامهxad نین سؤیله xadییش تاریخی شاعرین اؤزونون طرفیندن آیدینلاشمیش، آنجاق سونراکی ادیبxadلر بو تاریخه شوبهه ایله توخونوب و اونون یازیلیش تاریخی غبار آلتینا کئچمیشدیر. شاعرین یاشاییشی حاققیندا دا الده بیر معلومات یوخدور؛ تکجه بو اثرین ایچینده بیر سیرا معلومات الده ائتمک اولور. خوارزمی ائله بیر زماندا بو اثری یارادیر کی اونونلا برابر تورک ادبیاتی گلیشمهxad یه باشلامیش و یئنی بیر جان تاپاراق، اونلارجا اثرلر میدانا گلیر، بونونلا بئله محبت xadنامه هامیسیندان آرتیق دقتxadلری اؤزونه چکیر و باشقا اثرلرین یارانماسیندا دا ائتکی یارادیر؛ بو ائتکی او قدر درین و اؤنملی اولور کی تورک ادبیاتینا – آسیادان توتوب مصره قدر یاییلان ادبیاتدا تاثیرینی گؤرمک اولور. محبتxadنامه بالاجا حجملی اثر اولدوغونا قارشی، کلاسیک ادبیاتین عنعنه xadلری گؤزل صورتده یئرینی آلمیش و اوندا حمدیه، مناجات، مثنوی، غزل و . . . تامام گؤزهxadللیکxadلریله اؤزونو گؤزه چکیر. اثردن اولان مختلف الیازمالار، مختلف اؤلکه xadلرده اونون درین تاثیرینی و آدلیم بیر اثر اولدوغونو گؤستهxadریر.
بو کتاب 11 نامهدن عبارت بیر مثنویxadدير. نئچه تورکي غزل و نئچه فارسجا قطعه ده اوندا واردير. خوارزمیxadنین یاشاییشیندان چوخ آز معلومات الده واردیر. اونون اولوم و اؤلوم تاریخی دقیق صورتده بللی دئییلدیر اما محبت xadنامه اثریله آدی قالارقی اولموشدور. نهاد سامی بانارلی اؤز کتابی "رسیملی تورک ادبیاتی تاریخی" بیرینجی جلدینده یازیر: "تاریخی قایناقلاردان الده ائدیلن معلومات اونون خوارزمxadده، آلتون اوردودا و حتا مصرده آدلیم اولدوغو بللیxadدیر. اونون غزللر دیوانی تورکجه ترتیب ائدیلمیشدیر" (بانارلی، 2004، ص 358) .
   محبت xadنامهxad دن آلدیغیمیز معلومات گؤستهxad ریر خوارزمی مسلمان اؤلکهxadلری گزیب و زمانین عالیمxadلریله گؤروشلری اولموشدور. همین قیسا معلوماتدان اؤیره xadنه بیلیریک او، تحصیل آلمیش و عالیمxadلر جرگهxadسینده قبول اولونموش ساییلیردی.
   خوارزمی بورادا اثریxadنین یازی تاریخینی 704 اعلام ائدیر. محبت xadنامه، مثنوی فورماسیندا یازیلمیش، آما باشقا شعر فورمxadلاری او جملهxad دن غزل ده ایچینده واردیر. بو شیوه، تورک ادبیاتیندا بیر عنعنه کیمی ایشلهxad نیر و مثنوی xadنین یوروجو و بیر آهنگده اولدوغونو پوزور و داستانین ایچینده قهرمانلارین دویغو، دانیشیق، فکر و یا هیجانلارینی باشقا بیر فورمدا گؤستهxad ریر؛ بئلهxad لیکله داستاندا الوانلیق یارادیر و یوروجولوغو پوزور. محبتxadنامه بیر باشقا اؤزه xadللیگی ده واردیر. بو اؤزه xadللیک، اثرین ایکی دیللی اولماسیxadدیر. محبت xadنامه xadده، خوارزمی فارسیجا دیلیندن ده یارارلانمیشدیر. بورادا دؤردونجو، سکیزینجی و اون بیرینجی نامهxadلر فارسیجا یازیلمیش، عئینی حالدا بیر فارسی غزل ده گلمیشدیر. اوست - اوسته محبتxadنامه 474 بیت اولاراق، 150 بیتی فارسیجادیر و قالانی، یعنی 394 بیت xadده اثرین اساس دیلی تورکجهxad دیر. اثرده چوخ گؤزَل بیر دیل ایله اوز - اوزه گلیریک و حتا فارسیجا شعرلر ده چوخ گؤزل، آخیجی و خوش آهنگxadدیرلر.  
    اثرین الیازما نسخه xadلری عرب و اویغور الفباسیندا واردیر. کتابين شاعري خوارزملي دير و آلتين اورد اميرلريندن محمد خوجا بيگين آرزوسيله يازيلميش و اونا تقديم ائديلميشدير.[5]
معراج نامه
 
   معراج نامه ده 7جی یوزایلین اثرلریندن دیر و خوارزم تورکجه سینده دیر. یازاری بللی دئییلدیر. ایکی الیازما نسخه سی موجوددور: عرب الیفباسی ایله اولان الیازما 840 ایلینده مالک بخشی طرفیندن استنساخ اولموشدور. استنساخ یئری ده هرات شهریxadدیر، بللیxadدیر کی بو تاریخدن داها اؤنجه یازیلان بیر اثردیر. بو الیازما پاریس ملی کتابخاناسیندا ساخلانیلیر. بیر الیازماسی دا اویغور الفباسیندا اولاراق پاریسxadده ملی کتابخانادا ساخلانیلیر.
اویغور الفباسیلا یازیلمیش معراج نامه xadنین گیریشینده بئله قید اولموشدور:
"Emdi bilgil kim bu kitābnın͡g atı Mi'rāc-nāme turur. Nehecü’l-Ferādìs atlıġ kitābdın Türk tilige evürdük köp kişilerge fāyide tegsün tep."
معراج نامه xadنی نهج الفرادیس ترجمه xadسی بیلن عالمxadلر او جملهxadدن اکمان و جعفراوغلو نهج الفرادیسی گؤرمهxad دن عربجه یا فارسجا بیر اثر بیلیردیلر. آما آیا فارسیجا و یا عربجه بیر باشقا نهج الفرادیس واردیرمی؟
 
قصص الانبیا
   قصص الانبیا 709 ایلینده نصرالدین ابن برهانxad الدین رابغوزی طرفیندن یازییا آلینماغا باشلامیش و 710 ایلینده بیتمیشدیر. بو اثرین اساس موضوعو پیغمبرلرین یاشاییشی اولاراق باشدا حضرت محمد (ص) دایانیر. اثر قصیده xadلر فورماسیندا و تویوغ شکلینده (دؤردلوکxadلر) یازیلمیشدیر.
   آدیندان بللی اولدوغو کیمی، پیغمبرلر قصهxad لریندن گؤتورولموش اثردیر. باشدا حضرت محمد (ص) اولماقلا قرآندا آدلاری گئده xadن پیغمبرلرین داستانلاریندان دانیشیلیر. هر داستاندا سجع ایله یازیلان جمله xadلر داستانا بدیعی بیر سجیه باغیشلاییر. قرآندان آلیندیغی بللیxadدیر و داستانا اویغون عربجه و تورکجه شعرلر ده آرتیریر. بورادا 43 تورکجه شعر گلمیشدیر. آنجاق شعرلر قصیده طرزینده گؤرونور. پیغمبرلردن سونراکی شعرلر عشق، طبیعت ایله ایلگیده اولورلار.
   بو اثر ناصرالدین توق بوغایا سونولموشدور. یازیچی اؤز قلمی ایله بو بیلگیxadلری بو شکیلده آختارماقدادیر: "بو کتابین دوزگن، طاعت یولوندا تیزگن معصیت یابانین کزگن، آز آذوغلوغ کؤپ یازوکلوغ، رباط اوغوزلوغ، برهان اوغلی قاضی ناصر ستارالله عیبه و نوِرَ قلبه."
   بوندان علاوه یعنی یازارین اؤز یازدیغیندن آرتیق، الده معلومات یوخدور. او رباط اوغوزان بؤلگهxad سینده اولدوغو بللیxadدیر. رابغوزی تخلصو دا بوندان باشقا معنادا دئییلدیر.  رباط کروانسارای معناسیندادیر؛ یعنی اوغوزلار کروانساراسی. بوگونه دک بئله بیر یئر تانینمامیشدیر. رابغوزیxad نین دئدیگینه گؤره اثرین بازماغینا 709 ایلینده باشلامیش:
        Uyḳu buzdum üzüm üzüm sözni tüzdüm tünle men
        Erte ḳoptum ḫāme urdum emgedim tün kündüzi.
و 710جو ایلده کتابی بیتیرمیشدیر:
        Barıp ıdtım Nāṣırü’d-dìn Toḳ Buġa Beg tapġıça
        Tileyür mü tilemes mü belgülüg bilsün özi. 
    رابغوزی کتابی توغ بوغایا تقدیم ائدیر. توغ بوغا اوّلجه شامان دینینده و سونرا مسلمان اولموش، البته گنج ایکن اسلام گتیرمیش و ناصرالدین آدینی سئچدیگینی ده بو شعرده ایفاده ائدیر:
        Aṣlı Moġul erken körün͡g
        İslām üçün tutdı beḳā.
        Yaşı kiçig boyı uluġ
        Ẕātı arıġ Beg Toḳ Buġa
        Ol Nāṣırü’d-dìn künyeti.
    ابن بطوطه، عرب عالیمی و سیاحیxad توغ بوغانی حاققیندا آراشدیرمالار آپارمیش و اونو سلطان تارماشیرین امیرلریندن بیلمیشدیر. پروفسور فؤاد کؤپرولو ده تورک ادبیاتی تاریخینده همین گؤروشو دستکله xadییر. سلطان تارماشیر بیر زمانلار اسماعیلیه نظریهxad لرینی قبول ائتمیش و سلطنتی 1310 - 1326 ایللری آراسیندا اولموشدور.
   قصص الانبیانین چوخلو الیازمالاری دونیا کتابخانالاریندا ساخلانیلیر او جملهxad دن انگلیس، فرانسه، سوئد، روسیه، ایران و آذربایجان کتابخانالاریندا واردیر. آلتی الیازما دا لنینگراددا ساخلانیلیر و 16، 17 و 18جی یوزایللره عاییددیر. ایکی الیازمالار دا سوئد اؤلکه xadسینده - اوپسالا بیلیم یوردونون کتابخاناسیندا واردیر. باکی علمxadلر آکادمیاسی الیازما اثرلر انستیتوسوندا 16جی عصره عایید بیر الیازما ساخلانمادادیر. تهران نسخه xadسی ده، تهران دانشگاهیxad نین مرکزی کتابخاناسیندا 2132 نمره ایله ساخلانمادادیر.
   بو اثر، ایلک دفعه قازانxadدا 1881جی ایلده قصهxad ی رابغوزی آدیله چاپ اولور. روس عالمxadلری دفعه xadلرله بو اثری اله آلیب و مختلف مقاله xadلرله بو چالیشمالاردا اشتراک ائدیرلر او جمله xadدن مشهور عالم آستروموف و ملیورانسکی نی آد آپارماق اولار.
    G. H. Arifgan (مالوو، 1930، ص 507 – 524) و Abrajiiv  و آ. آتا، 1997جی ایلده ناصرالدین ابن برهان الدین رابغوزی – قصص الانبیا اثرینی الیازمانین فوتو صورتیxadله برابر متنیxadنی ده TDK طرفیندن آنکارادا یایماغا نائل اولور. اوندان تورکیهxad ده دکتور زینب قورخماز "اسکی اوغوز تورکجه xadسی" مقالهxad سینده بو اثرین دیل خصوصیتxadلرینی علمی صورتده آراشدیریر و تهران نسخه xadسی اوزهxad رینده آراشدیرماسینی داوام ائتدیریر. (زینب قورخماز، 2010، ص 237 – 245)
قرآن ترجمه xadلری
   خوارزمده قرآن ترجمهxadلرینه اهمیت وئریلمیش و نئچه – نئچه تورکجه ترجمهxadلری الده ائدیلمیشدیر. بیلیریک قرآن 3و 4جو یوزایلدن تورکچه xadیه چئوریلمه xadیه باشلانمیش و 7جی یوزایلده بو حرکت داها گوجلنمیشدیر. قرآن ترجمهxadلری ایشینده خوارزم بؤلگهxad سی اؤن سیرادا دایانمیشدیر. همین ترجمه xadلر تورک دیلیxadنین گلیشمه xadسینده بؤیوک رول اوینامیش و تورکجه xadنین هم سؤزجوک یؤنوندن و هم قورولوش جهتیندن انکشاف ائتمه xadیه سبب اولموشدور. بوگون خوارزمده نئچه قرآنین تورکجه ترجمهxad اولان اثرلر موجوددور. او جملهxad دن سلیمانیه کتابخاناسی حکیم اوغلو علی پاشا جامعینده ایکی نسخه ساخلانیلیر. بو الیازما 951 نمره xadسی آلتیندا ساخلانیلیر. ایراندا دا خوارزم محیطینده تورکجه xadیه چئوریلن قرآنلار ساخلانیلیر. او جملهxad دن "آستان قدس رضوی" کتابخاناسیندا اوچ جیلدلیک بیر اسکی الیازما واردیر.
نهج الفرادیس
   ایندی الینیزده اولان نهج الفرادیس اثرینه گلدیک. اسلام تورک ادبیاتیندا قیرخ حدیثxadلر عنوانلی اثرلر آراسیندا اله آلینان نهج الفرادیس داها چوخ اخلاقی و نصیحت کتابیxadدیر. دینی کتابلار ایچینده باشقالاریندان آرتیق گؤزه گلیر بیر اثردیر. اثرین یازیچیسی کردرلی محمود ابن علیxadدیر و خوارزمده یازیلمیش و خوارزم لهجهxad سیندهxad دیر. محمد کردرلی بیر مفسّر، محدّث و فقیه کیمی تانینیر. بو اثر 759جی ایلدن اؤنجه قلمه آلینمیشدیر. کتاب اون فصل و هر فصل 4 بابدان تشکیل تاپمیشدیر. بو دؤرد بؤلوم بونلاردان عبارتدیر:
بیرینجی بؤلوم: پیغمبرین حیاتی
ایکینجی بؤلوم: دؤرد خلیفه حقینده، اهل بیت و دؤرد مذهب امامی
اوچونجو بؤلوم: اللهxadا یاخینلاشدیران عامللر
دؤردونجو بؤلوم: اللهxadدان اوزاقلاشدیران عامللر
   بو اثرین اصیل اؤزه xadللیگی بودور کی تورک دیلینده منثور اثرلرین بیرینجی صفینده دایانیر. شعر اثرلری، تورکجه xadده چوخ اولاراق نثر اثرلرین آزلیغی بللیxadدیر. آنجاق بو بوشلوغو نهج الفرادیس دولدورور. بونون ان اسکی الیازماسینا 738 ایلینده استنساخ اولدوغونا راست گلیریک. بو نسخه بوگون استانبولون یئنی جامع کتابخاناسیندا ساخلانیلیر. بو اثر مجار تورکولوگی اولان "جانوس اکمن" طرفیندن 1956 ایلینده یاییلدی. البتده اکمان بو اثرین ترجمهxad سینی ده باشلامیشدیر کی اؤلومو بو فرصتی اونا وئرمهxadدی. بو ترجمه سونرالار دوکتور سمیح تئزجان و دوکتور حمزه ذولفقار طرفیندن 1984جی ایلده TDK واسیطهxadسیله چاپ اولدو.
   نهج الفرادیس الیازمالاری حاققیندا ایلک دؤنه قازان عالمی مرجانی کتابخاناسیندا ساخلاندیغی اوچون ایلک تانیتیم وئره xadن ده مرجانی اولموشدور. اما بو نسخه گؤزدن ایتیر، سونرا زکی ولیدی توغان سلیمانیه کتابخاناسیندا اولان نسخه xadنی (879 نمره سی ایله) اوزه چیخاریر. بو اثری یازان کاتب خسرو خوارزمی اولموش و اثرین آدی دا فضایل المعجزات اولموشدور.
   نهج الفرادیسین اوچ نسخهxad سی قازانxadدادیر. هر اوچو ده قازان دولت بیلیم یوردوندا ساخلانیلیر. پترزبورگxadدا ایکی نسخه ساخلانمادادیر. بو نسخه xadلرین بیری 759 ایلیxadنین صفر آییxadنین 8ینده سارای دا یازیلدیغی و مؤلفین محمود ابن علی اولدوغو بللیxadدیر. (ساغول، 2004، ص 319).
    دولتشاه تذکرهxad سی بو کتاب حققینده معلومات وئریر. بیر سیرا باشقا تذکره لرده ده معلومات الده ائتمک اولار؛ آنجاق چوخ اؤنملی بیر معلومات یوخدور.
    بو اثرین گئنیش صورتده یاییلماسینا باخمایاراق، نئچه ایل بوندان قاباغا کیمی، کتابین یازدیلدیغی یئر و اثرین یازیچیسی بیلینمهxadییردی. کؤپرولو "تورک ادبیاتی تاریخی"نده کتابین خوارزم ده یازیلدیغینی بیان ائدیر، و کتابدا خوارزم عالیمxadلریندن روایتلر اولماسی و خوارزم دیلینده اولدوغو اثرین خوارزم ادبیاتینا عایید اولدوغو بللی اولور. آنجاق آراشدیرمالار اونون یازاری xadین آدی محمود کردرلی اولدوغو بیلیندیردی و قبول اولوندو. بو نتیجه مختلف نسخه xadلری آراشدیرمادان اله گلدی. اونون دیلینده آذربایجان تورکجهxadسی، تورکمن، جغتایی و قزاق دیللرینه بنزرلیکxadلری گؤرسهxadنیر، حتا بولغار دیلینه داها یاخین اولدوغو آشکار اولور. باشقا آراشدیرمالار بللی ائتدی کی اونون مؤلفی 761 ایلینده فوت ائتمیشدیر. هر بیر نسخه آراشدیریلدیقدا باشقا معلوماتلار اله گلدی و بیلیندی کی اورگنجxadده یازیلمیش بیر اثردیر. بئله xadلیکله ایللر بویو آختاریشلاردان سونرا نهج الفرادیس تانیندی.
   کتابین اوخونوشو بیتدیکده بللی اولدو کی یازیچی بؤیوک بیر قرآن مفسّری، گؤرکملی حدیث بیلن و عالیقدر بیر فقیهxadدیر و انسانلار اوچون بهشتین یوللارینی تانیتدیرماغا چالیشیر و اونلارین بو دونیا و آخرتلرینه یول گؤستهxadریر. دؤرد فصل و هر فصلده اون باب آچیلیر. بیر حدیث یازیلیر، سونرا اونون تورکجه معناسی ترجمه اولور و سونرا اونو آچیقلاماغا چالیشیر. دؤرد بؤلومده و هر بؤلومده اون حدیث دئییلمهxadیی، اثری قیرخ حدیث کتابلاری سیراسینا چکیب گتیریر. هر حدیث اوچون ده تورک و متصوف عالمxadلردن روایتxadلر و شاهدلر گتیریلیر. یئنه قرآن آیهxadلریندن ده تورکجه ترجمه xadلریله برابر شاهد وئریلیر.
   دینی باخیمدان یارارلی اولدوغو بللی اولورسا دا، دیل باخیمیندان تورک ادبیاتی اوچون ده یارارلی بیر اثردیر. یازیچی اثرینی خالقین فایدالانماسی اوچون چوخ ساده، آچیق ایفادهxadلی و خالص بیر دیلده یازمیش و بونا گؤره ده دیل تاریخینده اؤنملی بیر اثر ساییلماقدادیر.
   جالب بیر نوکته ده بودور کی دینی اؤزه xadللیگینه گؤره بو کتابین یازیلماسی سارای طرفیندن امر ائدیلمیش و نئچه – نئچه نسخهxadلر استنساخ ائدیلمیشدیر و بئلهxad لیکله ده اونون شهرتی هر یانی بوروموشدور. دقیق صورتده یازی اوچون حرکهxadلر قویولموش و نفیس شکیلده ده استنساخ اولموشدور. نهج الفرادیسxadدن ایکی نسخه شهابxadالدین مرجانیxadیه عاییددیر. بونلارین بیری 759 تاریخی اوستونده واردیر، بو نسخه آلتین اوردونون باشکندی اولان سارایxadدا استنساخ اولموشدور. 1877 ایلینده روسیا کنگره xadسی چرچوواسیندا دوزنلهxadنن سرگیده گؤستهxad ریمه سونولان الیازمالاریندان 12 الیازما نهج الفرادیسxadدیر. اثرین باشقا نسخهxadسی استانبول سلیمانیه ده یئنی جامع کتابخاناسیندا ساخلانیلان اثردیر. بو الیازما زکی ولیدی توغان طرفیندن علم دونیاسیندا تانیتدیریلیر. بو الیازما حرکه xadلی حروف ایله یازیلاراق خوارزمده یازیلدیغی بللیxadدیر و یازیچیسی محمود ابن علی کردرلیxadدیر (کؤپرولو، 2003، ص 313).
   باشقا بیر نسخهxad سی ده یالتا الیازماسیxadدیر. بو الیازما دا یعقوب کمال طرفیندن تانیتدیریلمیشدیر. بو الیازما "تورک تاتار لسانی آبیده xadسی - نهج الفرادیس" آدلی اولاراق 1930دا تانینمیشدیر (جعفراوغلو، 2001، ص 112). بو الیازما 792جی ایلده استنساخ اولموشدور. اثرین کاتبی قاسم ابن محمددیر. یازیلدیغی یئر و مؤلف بللی دئییل. اما یعقوب کمال اثرین کیریمه xadده اورتایا چیخماسی و کیریم – آلتین اوردویا عایید اولدوغونو ادعا ائدیر. یاواش یاواش مؤلفیxadنین آدی محمود ابن علی اولدوغو بللی اولور. (ساغول، 2004، ص 317).
باشقا نسخه پاریس نسخهxad سیxad دیر. بو الیازمانی اکمان تانیتدیرمیشدیر.
   نهایت آراشدیرمالاردان الده ائتدیکلریمیز بونو گؤسته xadریر کی محمود ابن علی کردرلی تفسیر بیلن، حدیث، فقه و باشقا دینی علمxadلرده بؤیوک بیر عالمxadدیر. یازدیقلاری حدیثxadلر و تام سؤزلری دینی قایناقلارا دایانیر و اصالتی تایید اولونور.  
   بوگون عالیمxadلر نهج الفرادیس اثرینی مختلف یؤنلردن آراشدیریب و اؤز هxadللیکxadلرینی اله گتیرمیشلر. اونون اساس اؤزه xadللیگی و دیلیمیزین تاریخینده اساس موقعی، دیلیxadنین سادهxadلیگی و زنگینxadلیگیxadدیر. بیز بورادا آذربایجان دیلیxadنین اؤزهxadللیکxadلرینی ده گؤروروک و هر بیر آذربایجانلیxadیا تانیش بیر دیل ساییلیر. اونون جمله قورولوشو دا بیزه تانیشدیر.
   بورایا قدر نهج الفرادیس اثریxadنین دیلینی فونولوژیک و مورفولوژیک متودی اساسیندا آچیقلامالار وئریلمیشدیر. تورکیه xadده دقیق آراشدیرمالارین سایی چوخالمادادیر. اکمان کیمی بؤیوک عالیمxadلر اونون دیل اؤزه xadللیکلری اوزهxadرینده چالیشمالار آپارمیشلار. آنجاق اؤلومونون تئز چاتماسی (1971) بو ایشین آخساق قالماسینا سبب اولود. آما اونون ایشی داوام ائدنxadلر: سمیح تئزجان و حمزه ذوالفقار، اکمان عاییله xadسیندن آلان ال یازیلاری اساسیندا چاپا نایل اولدولار. (آنکارا، 1998). گولدن ساغول سلیمانیه نسخه xadسی اساسیندا و پاریس نسخهxadسیله توتوشدوراراق 1998 ایلینده سونوجلاندی و یاییلدی.
   نهج الفرادیس اوزهxadرینده آراشدیرمالار دونیا سویه xadسینده گؤرولور. او جملهxadدن عثمان ندیم تونا واشنگتون یونیوئرسیته xadسینده بیر دوکتوری تئزی یازدیردیر. بئله ایشلر هله داوام تاپمادادیر. بیز ده نهج الفرادیسین یاییلماسینی آذربایجاندا بوینوموزدا بیر آغیر تکلیف کیمی حس ائدیردیک، آنجاق ایشین علمی صورتده یئرینه یئتیشمهxadسی لازیم گؤرولوردو. بو چتین ایشی ایکی ایرانلی عالیم: دؤکتور بهمن نصیرزاده و اوستاد حبیبی جنابلاری قبول ائده xadرک، نئچه ایللیک بیر ایشی تکجه نئچه آیدا، آما دایانمادان گئجه – گوندوز چالیشمالار نتیجهxad سینده یئرینه یئتیردیلر. اللرینده اولان اثر سلیمانیه الیازماسی و 1984جو ایلینده یاییلان اثر اولموشدور. بو ایکی عالیمxadدن بوگونه قدر نئچه – نئچه اثرلر اوخوموشوق، آما بو کلاسیک اثری چوخ درین باجاریقلا یئرینه یئتیرمیش و آذربایجان ادبیاتینا بؤیوک بیر خزینه آرتیرمیشلار. من اؤز نوبهxad مده بو ایکی عالیمین الیندن اؤپوب، یئنی باشاریلار دیلهxad ییرم و سئوینیرم کی آذربایجان خالقیمیز دا نئچه ایللردن سونرا بئله زنگین و دَیرلی اثره مالیک اولور.
 
قایناقلار:
م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، ج 3، تبریز، نشر اختر، 1394.
جاراله زمخشری، مقدمه الادب، تصحیح: م. کریمی، تبریز، نشر اختر، 1395.
 جارالله زمخشری، مقدمه الادب، بکوشش دکتر مهدی محقق، سازمان ترویج زبان فارسی دانشگاه تهران، 1386.
رشیدالدین خوارزمی، محبت نامه، تصحیح: م. کریمی، تبریز، انتشارات نباتی، 1399.
Nehcü’l-ferâdis, Metin, Ankara 1984.
 Fuad Köprülü, (1980), Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Ötüken Yayınları, Ankara.
Prof. Dr. Mine Mnegi, (1997), Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara.
Elif  Gültekin, (2006), Nehcü’l-ferâdis’te yardimci sözler, Gaziantep Üniversitesi, SBE. TDE., Ana Bilim Dali, Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep.
Recep Toparlı, (1988), Mu'înü'l-Mürîd Atatürk Üniversİtesi Fen-Edebiyat Fakültesi yayınları 15. Erzurum.
Hüseyn, Ş. (1881); Kısas-ı Rabguzi, Kazan.
Ostroumov, N. P. (1874); Kritiçeşkiy razbor Muhammedanskogo uçeniya o prorokax, Kazan.
Melioranskiy, P. M. (1897); Skazanie proroke Salihe, St. Petersburg.
Fitret (1928); Uzbek Edebiyyatı Numuneleri, Taşkent, s. 104-112.
Malov, S. E. (1930); “Musul’manskie skazaniya o prorokax po Rabguzi”, Zapiskii Kollegii Vostokovedov V, s. 507-524.
Cin, A. (2010); “Rabguzi’nin Kısasü’l-Enbiyasının Tahran Nüshası”, Turkish Studies. Eski Oğuz Türkçesi Prof. Dr. Zeynep Korkmaz Adına, 22, 5/1, s. 237-245.
 
[1]  البتده 1389جو ایلده 4 جیلدده فارسیجایا ترجمه اولدو.
[2]  مقدمه الادب، 1395جی ایلده بو سطیرلرین یازاری طرفیندن تبریزده اختر نشریاتی طرفیندن یاییلمیشدیر.
[3] Recep Toparlı Mu'înü'l-Mürîd Atatürk Üniversİtesi Fen-Edebiyat Fakültesi yayınları 15. Erzurum, 1988.
 
[4] Nehcü’l-ferâdis, Metin, Ankara 1984.
 
[5] رشیدالدین خوارزمی، محبت نامه، تصحیح: م. کریمی، تبریز، انتشارات نباتی، 1399.