نه چوخ سؤز واركي ديللر سؤيله xadينمز،
اورxadكـلـر دينلـه xadيـرلـر تـار سسـيـنـدن. [9]
بورادا مفتون اورxadك سؤزلريني ساز سسيندن ائشيتمك ديله xadيير، اوزونو آشيغا چئويريب دئيير:
عجب حالدير، اوره ك قئينير، غم اوينور
سازين قورباني، قـالخيـن آي آشـيـقـلار !
آشيقلي كروان اوزون بير منظومه xadدير اوچ بؤلومده؛ هر بؤلومون ده بير سؤزو واردير. بو مبارز شاعرين قلمي قاناد آچيب اوچور، گاه داغلار باشيندا اگلهxad نير، گاه اوجاق باشيندا دايانير، گاهدان سرين بولاغين باشيندا اگله xadشير. شاعرين اورهيينده سرين و درين سئوگيسي وار، سؤزلريندن كلمه xadلر يوموشانير، آغيزدا ارير، بال كيمي سوزوب دوداغينا آخير و كاغذ اوسته گلير. شاعرانه خياللار، اينجه دويغولار دالغالانير:
خـيـالـون بـيـر مـلامـت گـؤزلو قيزديـر
كه هر مجـلـسـده منلـه ديـز به ديـزديـر
نه يازميشدين بهـارين خوش ! عزيـزيـم ؟
بويئرده سـن گئدxadن گـونـدن پايـيزديـر !
****
عـزيـزيـم سـن مـني بـيـر گون آتـارسـان
سنه قـول اولمـارام، اولـسـام سـاتـارسـان
گؤزون باخماز گؤيه، من اولدوز اولسام،
آي اولسام، گون باتان ساعت ياتارسـان. [10]
مفتون بؤيوك بير شاعردير، اونون خيال دنياسينا قدم قويماق دا شاعرانه قاناد ايستر. ادبياتيميزي دوزگون تانيماق او چون بوقاناد و بو سفربرليك ائتمك گرهxadكليxadدير. ايندي ايسه قيسسا صورتده بونو دئمكxadله بو قناعته گلمك ايستهييرم كي شبههxadسيز مفتون بؤيوك بير شاعردير، آنجاق اونون آدي ـ ساني آذربايجان ادبياتيندا چوخ گورلو اولماماسي ايضاحيندا بونو آتيرماق لازمxadدير كي مفتونون آنا ديلينه بسلهxadديگي حرمتيني عزيز توتماليxadييق، دوزدور آذربايجان ادبياتيxadنين چوخ بوجاقلي، گئنيش شعر دنياسيني منيمسهxadمهxadميش و ائله سانميش كي فارس ادبياتي تورك ادبياتيندان داها اوستوندور و تورك ادبياتي اونون يولونو ايزلهمهxadليدير ! بير حالداكي بيز بو اينامداييق آذربايجان شعريxadنين اؤز سازي و اؤز سؤزو واردير و دنيا اوچون، هابئله بشريت و انسانليق اوچون دxadيرلي سؤزلري چوخدور. بوسؤزلري ده اؤز سازي و اؤز هاواسيلا دئمه xadليxadدير. اينانيريقكي مفتون آشيقلي كرواني ائله بير زاماندا يازدي كي حيدر بابانين ائتكيxadسي بوتون شعريميزي چولغالاييب و اونون كؤلكهxad سيندن ائشيگه چيخماق ساده دئييل ايدي. يئنه ده هامان زامانلاردا آذربايجان شاعرلري يئني ـ يئني جيغيرلار آچيب، يئني اثرلر ياراديرديلار و فارس ادبيياتينادا گؤزتيكمه xadميشديلر. بوگون ده بيزيم شعريميز اؤز آياغي اوسته دايانمالي و مستقل سؤزونو دئمهxad يه مجبوردور.
البتده بونو قيد ائتمك لازيمدير كي مفتونون شعرلرينده يئنيxadليكxadلر دالغالانير، آنجاق بونلار آذربايجان شعرينده اويغون اولماسادا، بير زامان كئچه xadرك اؤز يئريني شعريميزده تاپاجاقدير. باخين:
عـزيـزيـم بـاخ او تـايـدان، بـاخ بــو تـايـدان
آغ اؤردxadكxadلر اوچورلار «نازلي چاي» دان
چيخارت اول كـؤينهxad گي جوم قـلبيم ايچره !
ســريـن دريـا نـه ايــسـتر ايـسـتـي يـايـدان ؟ [11]
شاعرانه خيال بورادا چوخ گؤزxadل و سؤزلرده اورهxadيه ياتيمليxadدير. گؤرونوركي مفتون بورادا بيزيم باياتيxadلاريميزدا اولان دبxadلره صادق قالميشدير. بوشعرده بيرينجي و ايكينجي مصراعلاريلا اوخوجونو اصيل سؤزون ائتكيxadسينه ـ اوچونجو و دَوردونجو مصراعلاردا حاضرليق يارادير. [12]
شاعير آناديليني سئوديگي كيمي، آنايوردونو، آتا ـ بابالاريxadنين شهريني ده سئوير. اصلاً بونو دئييمكي شاعرين شعرلرينده آذربايجانين هر نقطهxad سي ـ داغي، داشي، درهxad سي، باغي، چؤلو ـ چمني و .... ديله گلير و شاعر اونلارلا دانيشير. نئچه شعري اؤرنك اولاراق گؤسته xadريرم:
غمـيـن قـوربـانـي تـبـريز، ائللي تبريز
آلاولو ـ ايـلديـريـملي ـ سئللي تـبـريز
نه قانلار قايناييب سندن، اولوب داش
بـئـلـئـيكيم ائـينالـينـدان بـلـلي تـبـريز.
****
بوتون دنيالارين درديـن قـانـار داغ،
سؤال ائتسن سكوت ايـلـه دانـار داغ،
سهندين اوستي قاردير، آلتي قـاندير،
بو جوشقون درددن بير گون يانار داغ.[13]
شاعر، ساوالانا، اورمي گؤلونه، قورو گؤله، چيغاتي چاييناو آيري ـ ايري آذربايجان يئرلرينه اشاره xadلر ائدير. بو، گؤستهxad رير كي مفتون اميني آنايوردونادا محبت بسلهxadييب و دايما اونون ياديندادير.آذربايجان قهرمانلاري دا اونون اوره xadييxadنين بير بؤلومونو توتور. او، قهرمانلاري دا دايما خاطيرلايير:
نـه گـلـميشديـر شـكايـت روزگاردان،
مني اؤز سئـوگـيليم سالميش وقـاردان،
اگر بير گـونسه من اولسام كـوراوغلــو،
قيرآتدان كئچمهxadرم، كئچسم نيگاردان ![14]
مفتون مبارز بير شاعر اولاراق، يولون چتينxadليگيني بيلير، او عيني حالدا خالقينا يول گؤسته xadره xadرك، اونو يورولمامازليغا، دؤنمهxad مزليغا چاغيرير. اونا اورxadك وئرير بلكه يولدان آزماييب و ياخود دؤنمه xadسين:
نه دايم سؤيله يـير سن ايـش چـتـيـنxadديـر ؟
سنه يارديـم وئـره xadن قـيزغـيـن اتـيـنxadديـر !
بئله ائدين كاش كي بو ظلمت سويـوقـدا
آلوولانماق سنين سـون قـيـمـتـيـنxadديـر. [15]
مفتون خلقينده اومود يارادير، ايشلر چتين اولورسادا، خالقيني باجاريقلي بيلير و بئله xadليكله اونو مبارزه اوچون حاضرلادير. اونو، عشق ساغليغي ايله، باشي اوجاليغا چاغيرير، دنياني سويوق دوتموشسادا، اورهxadك ايستيxadسيله قيزديرماق ايسته xadيير:
ايچاق بو جامي اوزلـر آغـلـيـغيxadلـه
قيزارداق رنگي عشقين ساغلـيغيxadلـه
سويوق دونياني باسميش دير ولاكن
نه غم واردير ؟ اورهxadكلر داغلـيغيxadلـه !
شاعر چاليشير ياشاييشين، طبيعتين و روزگارين ائنيش ـ يوققوشونو آيدينلا شديراراق خالقيني هميشه xadليك گونشه، آيا و اولدوزا ماراقلي ساخلاسين:
بوكندين گؤللري اؤردxadكلي ـ قازلي،
گلير - قيزلار بولاقدان نازلي ـ نـازلـي،
گونشدن سونرا آي وار، سونرا اولدوز،
ايشيقليق ايتمه xadينxadدير چوخلي ـ آزلي.
بيليريك مفتونون فارسيجا شعرلرينده ده، موضوعلار بئله گليشده xadديلر. بورادا همان روحيه و همان دوشونجه وار، تكجه ديليني آنا ديلينه چئويرميشدير. بلكه ده اونا گؤره xadدير آذربايجانين قهرمان اوغلو و شاعري اولان «اوختاي»، مفتون امينيxadنين فارسيجا شعرلريندن آنا ديليميزه چئويرميش. بو بير نُكته؛ او بيري نُكته ده بودور كي مفتونون توركجه يازديغي شعرلر اورهxadيه چوخ ياتير و يا مفتون توركجه xadيه چئوريلميش فارسيجا شعرلري؟ ايكينجي بؤلومو قبول ائديرسك، ديليميزين روحونو تاپميش اولاريق.
آنجاق مفتونون شعرينده جوشان و دالغالانان موضوع، اونون قارانليقلا، ظلم و ظلمتله مبارزهxadسي و خالقيني بو مبارزه xadيه چاغيريب، اونو حاضرلاتماقxadدير. مفتون بيلير كي ياشايير بلكه ظلمتي آرادان قالديرماق اوچون. و بويولدا يول كسنxadلر واردير، مبارزه يولو چتين اولورسادا دؤيوشمك گركدير:
بو يولدا هر نه ممكن سـه يـاواش كئچ !
ولاكين دوشمنين گؤرسـه ساواش كئچ !
عزيزيم چاي تكين دوز كئچ يولـونـدان !
قاباغين دوتسالار، گؤل باغلا ! آش كئچ !
مفتون ظالمxadلري ائله زورلو گؤرور، اوزسوز و آبيرسوز گؤروركي دئيير:
دلي شــيطان دئـيير: زنجيري قيـر، قاچ !
گؤتور غيرت باشين، چيخ داغدا هاي چك !
آشيقلي كروان، حقيقتده بير مبارزين ياشاييشيxadدير و سونونجو بؤلوم ـ اوچونجو ـ مبارزه xadيه باغلانميشدير. اوردا دئيير:
عزيزم بير سؤزوم وار ياديگارليق
آتا مينمه ! اگر مـينسن دا ائـنـمـه !
آرديجا هايلايير:
عـزيزيم خنجـريـم تـاخ، گـؤزلـريـن آچ
آييق گئت ! يولدا دوشمان وار، دومان وار !
شاعر مبارزه xadني بير ضرورت بيلهxadرك، فارس شعرينه تاي اوستو باسديريلي دئمير، آنجاق ايماژلار، استعارهxadلر و تمثيلxadلره آرخالانير:
حسن خان كندي چاپدي، بندي سويدو،
او حـالدان مسجيده بـيـر لامـپـا قـوپـدو،
ايلاهي ! لامـپاسـيـن سـيـنديـر بـاشـينـدا.
ايگيندن ـ توستوسونـدن طايـفـا دويـدو !
بورادا، حتا اوزونو و سؤزونو گؤيلره توتاراق نفرين و قارغيش ائتديگي، اونون آيدين مبارزه سيني گؤستهxad رير. شاعر اؤزونو بو مبارزه xadده گؤرور و هميشه توفنگيني چيگنينده گزديرير:
توفنگيم واردي آسلان بود، ايلان باش،
ايـه ر جـنگـلـده آتـسام داغ گـورولـدار !
مفتون ياشاييشا، خالقينا و تاريخه بير فلسفي باخيشلا و دوشونجه xadلي گؤروشله باخير. او توزلو تاريخيميزي سيليب، اوندان عبرت آلماغي اؤيرهxadدير، اما حيف كي تاريخيميزده توزلو قالميشدير:[16]
اوزون بير كئشميشه يول آچدي يئلده،
قـيـرآتـي نــالـلايـيـرلار چـنـلي بئلده،
كـؤچوبـلـر اودلـو كـروانـلار ولاكن،
قـالـيبلار تـوزلـو تـاريـخـلـر بـو ائلده !
م. کریمی، آذربایجان چاغداش ادبیاتی، صص 432 – 438.
1) م . كريمي، آشيقلي كروان، اميد زنجان، شماره 53 ، 1373.
-) مفتون اميني، اشيقلي كروان، تبريز، 1352.
[2]) مفتون اميني، درياچه، تهران، 1336.
[3])مفتون اميني، كولاك، تهران، 1344.
[4]) مفتون اميني، انارستان، تبريز، 1346، ص 90.
[5]) مفتون اميني، كولاك، تهران، 1344، ص 84.
[6]) همان، ص 86.
[7]) مفتون، آشيقلي كروان، همان، ص 34.
[8]) بولود قرهچورلو (سهند)، سازيمين سؤزو، جلد 1، تبريز، 1347، ص 17.
[9]) آشيقلي كروان، ص 41.
[10]) آشيقلي كروان، همان.
[11]) آشيقلي كروان، همان.
[12]) م. كريمي، ادبي آراشديرما، اميد زنجان، سايي 57، 1375.
[13]) مفتون اميني، درياچه، تهران، 1336، ص 54.
[14]) آشيقلي كرولن، ص 61.
[15]) آشيقلي كروان، همان.
مفتون اميني نين اثرلري بونلاردير:
1) آشيقي كروان. 2) انارستان. 3) كولاك، 4) درياچه.
برچسب:
نویسنده: امیر جعفری