خرید بک لینک
پروفسور محمدتقي زهتابي
م. کریمی
پروفسور محمد تقي زهتابي آذربايجان چاغداش ادبياتيxadنين سؤنمز اولدوزو، پارلايان سيماسيxadدير. ائليميزين باشيني دنيا خالقلاري آراسيندا اوجالدان، تاريخيميزين قارانليق بوجاقلارينا ايشيق ساچان، چاغداش شعريميزين زيروه xadسينده دايانان بؤيوك شاعر، تاريخچي و ائل اوغلودور. خالقيميز بئله بير اوستاد، غيرتلي و عالم اوغلونا دونيا بويو و تاريخ بويو گووه xadنهxad جكدير.
محمدتقي ۱۳۰۲ اينجي گونش ايلي آذر آييxadنين ۲ سينده شبسترده دنيايا گلدي[۱]. عائلهسي كيريشچيxadليك ايشينده چاليشان، الي آغزينا چاتان صنعتكار بير عائله ايدي. آتا و آناسي مذهبي ايناملارا محكم ياپيشان و علمه ماراق گؤستهxad رن انسانلار ايديلر. بالاجا محمدتقي ۶ ياشينا چاتاركن، باجيسي صديقه ايله قران مكتبينه گئديبن قرآني اؤيرهxad نير. ۱۳۱۰جو ايلده شبسترده تازا اوصولونان قورولان مدرسهxadني قورتارديقدا، مادي امكاناتين اولماديغي اوچون كيريشچيليكده، هابئله باغ واكين ايشلرينده چاليشير. همين ايللرده عميxadسيxadنين كتابخاناسيندا بوللو ـ بوللو توركجه كتابلارلا تانيش اولوب، آنا ديلينه ماراق گؤستهxad رير. پرفسور اؤز ترجمهxadي حاليني يازاندا، بو حادثهxad يه اشاره ائديركي ۱۳۱۷جي ايلده آتاسيxadنين دوستلاري و تجارب ايشداشلاري تبريزدن شبستره گلديلر، اونون درس اوخوماغا علاقهxadسي چوخلو سبب اولدو آتاسي دوستلاري تبريزه قاييداندا، اودا اونلارلا تبريزه گئتدي. البته گئتمه xadدي بلكه قاچدي؛ چونكي آتاسيxadنين خبري اولمادان عمxadاوغلوسو غلامرضا ايله قاچميشدي. قارداشي يوسوف دا تبريزده اورتا مكتبده اوخويوردو. محمدتقي، فيوضات مدرسه xadسينده ۹جو كلاسي بيتيرير. ۱۳۲۰جي ايلده رضاشاه ايراندان قاچيب، اوغلو محمدرضا، شاهليقا كئچير.
متفق اوردولاري دا ايرانا سوخولورلار. سياسي دوروم يارانير و مختلف سياسي پارتيالار باش قووزايير. همين ايللرده «آذربايجان» غزئتي، ميرزه علي شبستري همتي ايله تبريزده بوراخيلير. گنج محمدتقي بو غزئته ايله امكداشليق ائدير. اوردافارسيجا شعرلريني چاپ ائتديرير.
آناديليله لاپ ياخيندان تانيش اولور. همين ايللرده دانشسرايا دخل اولور. همين زامان تبريزده فرانسا ديليني اؤيره xadنير و دانشسرادان چيخيب، تبريزده «فردوسي» مدرسهxad سينده ادبي بؤلومو ديپلم آلير، اما تبريزده هله بيليم يوردو قورولماميشدير، تكجه تهران بيلم يوردو واريدي، لاكن گنج محمدتقينين مادي امكاني تهراندا درس اوخوماغا يوخودو. عاليمين علاقهxad سي درس اوخوماغا بير يئره چاتمادي. ۱۳۲۳ و ۱۳۲۴جو ايللرده تبريزده «فرياد»، «خاورنو» غزئتxadلري چيخيردي. زهتابي اثرلريني بو ايكي غزئته xadده چاپ ائتمهxad يه چاليشدي، حتي نئچه اثري فرانساجادان ترجمه ائديب چاپ ائده بيلدي. ۱۳۲۴جو ايلده «آذربايجان» غزئتي تبريزده يايينلاندي. آنا ديليميز چيچكxadلنمه xadيه باشلادي. زهتابي اورادا مقالهxadلر يازماغا باشلادي. همين ايل «جوانلار» غزئتيxadني رهبرليك ائديب، مقاله xadلر و شعرلري چاپ اولاراق، سياسي فعاليته قاريشير و بير ايل ملي حكومتله ياناشي، اوز ائلي و يوردو خدمتينده چاليشير. ۱۳۲۵جي ايلين آذرين ۲۱ينده شاه اوردوسو تبريزه سوخولدوقدا، ملي حكومت ييخيلير و آنا ديليميزده اولان كتابلار اود ايچنده يانديريلير. عالي تحصيل آلماق اوچون جان آتان زهتابي، سوئت اتفاقينا گئتمك ايستهxad يير، آمما توتولوب مشهدده قند كرخاناسيندا ايشلهxad ييب، اورادا تازادان ديپلم آليب، باكييا گئدير و دانشگاها داخل اولوب، «آذربايجان ديل و ادبياتي» تدريس ائدير، همين يئرده دوكتورلوك تئزيندهxadن مدافعه ائدهرك دؤكتورلوك پيتيگي آلير.
عالمين دؤكتورا رسالهxadسي «ابونواسين حيات و ياراد يجيليغي» ايدي. بو رساله ابونواس شناسليغين اهميتxadلي قايناقلاريندان ساييلير. عاليم باكي دانشگاهيندان دوكتورا درجهxad سيني آلير. اوردا درس وئرمهxadگه باشلايير و اورادان دو چنت (دانشيار) عنواني آلير. ۱۹۷۸ ايلينده عاليم پروفسورلوق درجه xadسيني بغدادين دانشگاهيندان آلير. [۲]
دؤكتور زهتابي باكي شهرينده خانيم دؤكتور خاور آسلان ايله ائوله xadنير. آنجاق ۱۳۵۰ ايلينده سياسي اويونلارا گؤره عائلهسيندن آيريليب شورويxadدن قاچماق مجبوريتينده قالير. بغدادا قاچيب و ۸ ايل اورادا اسكي تورك ديللريني تدريس ائدير، آمما همين ايللرده عالم «حزب توده»ني آتير و اونا خائن كيمي توخونور. اؤزو دؤنه ـ دؤنه اونلاردان ضربهxadلر يئديگينه اشاره ائديبدير. حزب توده xadنين ماهيتيني تانيماقلا سوئتxadلر اؤلكهxadسيندن قاچماغا جان آتير. نهايت ۱۹۷۱جي ايلده احمد حسن البكر عراقدا ايش اوستونه گلهرك، عراقين مسكووادا سفيري اولان «شاذل طاقه» يارديمي ايله بغدادا كؤچمه xadيه امكان تاپير. زهتابي نين محكوميت ايللري چوخ آغير كئچميش. بوايللرين خاطره xadلريني قلمه آلان عاليم چوخ آجيناجاقلي گونلريندن سؤز ائدير[۳]. اونون «سورگون ايللري» اثري، بيزيم چاغداش مقاومت ادبياتيميزين سئچگين يازيلاريندان ساييلاجاقدير. زهتابي بوتون عمرونده قاباقجيل، دوشونجهxad لي، ايشلك و مهربان بير انسان ايدي. او يورولمادان چاليشيب، اؤيره xadنيب ـ اؤيرتمهxad گه جان آتميشدير.
بورادا اشاره ائتمهليxadييك ۱۳ ايل آذربايجان جمهوروسوندا و داها دورزگون، سوئتلر اتفاقيندا ياشايان ايللرده چوخلو اثرلر يازير، اما چاپ امكاني تاپمير. عراقا كؤچمهxad سينده بونلاري اؤزويله آپارير. بغداد دانشگاهیندا شرقشناسليق دانشکدهxadسينده «فارس ديللر» و «قديم تورك ديللري»ني تدريس ائدير. ۸ ايل بو بیلیم یوردوندا تدريسه مشغول اولوب، ادبي فعاليتيني ده گئنيشلنديرير. همين ايللر ده «اتحاد يولو» آدلي غزئتهxadنين چيخماسينا همّت گؤستهxad رير. بو غزئت ايله، ايران ملتلري اوچون بئش ديلده راديو وئرليشلريني يولا سالير. همين زامان درين علمي تحقيقلره جوموب، آذربايجان و تورك ديللري و ملتxadلري حقينده بؤيوك باجاريقلا چاليشيب، اثرلر يارادير، علمي معلوماتيني گئنيشلنديريب، دنيا سويهxadسينده دنيا بيلگينxadلري آراسيندا يئني تئزلر آرايا قويوب، دنيا عالملرينين دقتيني جلب ائدير.
۱۳۵۷جي ايلده ايراندا اسلامي انقلاب غلبه چالديقدا، عالم اؤز آنا يوردونا قاييتماغا جان آتير. ايلك غلبه گونلرده «مهدي بازرگان»دان جواب آلاراق تير آيينين اوچونده ايرانا گلير (۱۳۵۸). تبريزه دؤنور و تبريز دانشگاهیندا عرب و تورك ديللريني تدريس ائتمهxad يه باشلايير. آمما ۱۳۶۲جي ايلده حزب تودهنين تهمتxadلريله دوستاق اولور. ۴ ايل دوستاقدا قالير. ۱۳۶۶ دا آزاد اولور. داها علمي ايشلره جدي صورتده باشلاييب، علمي اثرلريني ترتيبxadله xadييب، چاپ اوچون جدي صورتده چاليشير.[۴] نهايت ۱۳۷۸جي ايلين آذر آييxadنين اوتوزونندا دنيادان گؤزونو يومور.[۵]
عاليمين اؤلومو
عالمين اؤلومو ائله بير زاماندا اوز وئردي كي دنيا دا بؤيوك تأثيرلر ياراتدي. اونونلا برابر شايعهلر ياييلدي، هر حالدا ائليميزه بؤيوك بير كَدَر و نيسگيل اولدو. يابانجي خبر قايناقلاري عاليمين اؤلدورولمه xadسيني ادعا ائتديلر، اما خالقيميز بونو اينانمادي، اينانسايدي نيسگيلي لاپ دا آغير اولاردي. دؤكتور صديق بئله ادعايا قارشي چيخاراق يازدي: «بو ادعانين پوچلوغو حقينده هئچ بحثه احتياج يوخدور، ولاكين من بونو دا تأكيد ائتمه xadليxadيم كي زهتابي عمر بويونجا مينلر دفعه گوللهxad لنميشدير. وطندن ائشيكده، اجنبيxadلر و روس شوونيستلري طرفيندن و اؤز وطنينده ايسه شاهچيلار، عكس انقلابچيلار و اسلامي انقلابيميزي سئومه xadينلر يوز مينلر دفعه توطئه xadيه معروض قالميش و گولله xadلنميش. نيسگيللي بير وارليغيني قوروماغا جان آتان مظلوم وارليق ايدي. زهتابي اؤز اجلي ايله اؤلموشدور.» [۶]
دؤكتور صديق عاليمين اؤز اجلي ايله اؤلمهسيني ثبوتا يئتيرمك اوچون، عاليمين ياخين آداملاريxadنين و قونشولاريxadنين شاهد اولدوقلاري صحنهلري گتيريب و اونلارين ديليجه اثبات ائتمهxadيه چاليشير. هر حالدا بؤيوك عاليمين اؤلومو اينانيلماز بير زاماندا اوز وئردي. عاليم تازا ايستيردي بؤيوك و درين دوشونجهلري يايماق اوچون زمينه ياراتسين، شاه اثري اولان ـ ايران توركxadلريxadنين اسكي تاريخي- لاپ تازا چاپدان چيخميشدي. بو اثر دنياني ترپهxad ده بيلردي، دوشمانلاري ترپتميشدي.
عالمين اؤلومو دنيادا بير بومبا كيمي پاتلاميشدير. دنيانين بؤيوك عالمxadلري، اديبxadلري، شرقشناسلاري، ديلچيلر، تحقيقاتچيلار اونون اؤلومون آجيليغيني آيدينجاسينا بيان ائتمكده xadن چكينمه xadميشديلر. هر ياندا، هر شهرده، هر اؤلكه xadده بؤيوك تؤرxadنلر، بؤيوك ييغينجاقلار قورولموش و مختلف بيلگينلر و عالمxadلر اؤز تاثراتيني سؤيلهxadميشديلر. عاليمين اؤلومو، اونون دوشونجهسينين خلق ايچينده ياييلماسينا بير زمينه ياراتميشدير. خليقيميز بئله بير ده xadيرلي عالمي الدxadن وئرديگيني تازا دويوردو! اونا گؤره ده حقلي اولاراق اينانميردي. بو اؤلومو ساده اؤلوم سانا بيلميري.
عالمين بير طرفدهن گئنيش معلوماتي و بير طرفدهن گؤزهل دورانيشي، ياخشي اخلاق، اونون يازيجيلار ايچينده و عموم خلق ايچينده محبتله قارشيلاشديغينا سبب اولموشدو. بير ايل عرضينده مينلرجه مقاله چاپ اولدو. بوتون يازيچيلار طرفيندهن، عالمه اولان بورجلاريني شعر، مقاله و تحقيقي ايشلرده اؤدهxadمكده چاليشديلار. زهتابينين درين و گئنيش معلوماتي ايله ياناشي، تميز و انساني اخلاق و رفتاري هاميني اؤزونه جلب ائتميشدير. زهتابي آد ـ سان اهلي دئييل ايدي. تهراني، تبريزي، بوشلاييب شبسترده بير بالاجا ائوده قاليب، آمما بؤيوك ايشلر گؤرمه xadيي بؤيوك روحونا اويغون گؤروردو.
۷۵ ياشي اولاركن بير آن ايشلهxadمكدن دايانمادي، گئجه xadني گوندوزه قاتيب، گوندوزي گئجه xadيه باغلادي. يورولمادان ائل اوغروندا تحقيقي ايشلري ايره xadلي آپاردي. چوخ متواضع اولاراق، ايرانين هر يانيندا الينه تازا قلم آلميشلارلا تلفونلا قرارلاشير، يول گؤسترمهxad دن دايانمير. اوشاقلارلا اوشاق، بؤيوكxadلرله علمله توخونوب، عامي جماعتله ساده توخونوردو و بو رفتاري، هاميني اؤزونه چكيردي.
زهتابي بير آن يورولمادي، هميشه ايشين چوخ اولدوغونو خاطرلاييردي. او، گنجلريميزده، گلهجهگه نسبت اومود ياراديب، گنجلري صاباح اوچون تربيه ائتمهxadگه چاليشيردي. عالمين انساني رفتاري، گؤزهل اخلاقي، درين علمي، ساغلام بدني، گولر سيماسي، آمما تئز اينجيهن، پيس رفتارلاري تحمل ائتمه xadين بير ذات ايدي. قبري نورلا دولوب، روحون شادليغيني تانريدان ديله ييب، آرزيلاييريق يولوگل ـ گئدلي اولسون.عالمين اثرلري
عاليمين چوخلو اثرلري چاپ اولوب، بير سيرا اثرلري ده كامل صورتده و كتاب شكلينده يوخ، بلكه مقالهxadلر صورتينده مختلف درگیxadلرده چاپ اولموشدور.
بير سيرا اثرلري ده واردير كي هله گون اوزو گؤرمهxadييبدير. بوندان علاوه زهتابي اوچ ديلده توركجه، فارسجا و عربجه ـ اثرلر ياراتميش و بو ساحهxadده اولو بابالارينا تاي تعصبدهxadن ايراق، بشريته باغلي قالميشدير.زهتابينين اثرلريني بئله سيرالاماق اولار
۱ ـ پروانهxadنين سر گذشتي، شعر مجموعهxad سی، بغداد/ تبريز
۲ ـ ائل اوغلو باغبان، شعر منظومهxadسي، بغداد/ تبريز
۳ ـ بختي ياتميش، منظومه، بغداد.
۴ ـ بذ قالاسيندا، منظومه، برلين.
۵ ـ چريك حماسهxad سي، منظومه، برلين.
۶ ـ قوي اولسون اون، حكايه xadلر مجموعه xadسی، تبريز.
۷ ـ آنا ديليميزي نئجه يازاق؟ بالاجا كتاب، تبريز.
۸ ـ معاصر ادبي آذري ديلي/ علمي ـ تحقيقي اثر، تبريز.
۹ ـ ايران توركلريxadنين اسكي تاريخي، تحقيقي اثر، تبريز.
۱۰ ـ ايران توركلريxadنين اسكي تاريخي، تحقيقي اثر، ايكي جلد، تبريز.
۱۱ ـ ايران توركلرنين ديلي و ادبياتي، تحقيقي اثر، تبريز، مهد آزادي.
۱۲ ـ شاهين زنجيرده، شعر منظومهxad لري، تبريز.
۱۳ ـ دافعه سياستي، جاذبه سياستي اولماليدير، اروميه، نويد آذربايجان.
۱۴ ـ عروضون تورك فولكلوروندا كؤكxadلري، تحقيقي ـ علمي اثر، زنجان، اميدزنجان.
۱۵ ـ قاشقايي يايلاغا كؤچور، منظومه، زنجان، اميدزنجان.
۱۶ ـ زبان ادبي آذري معاصر (فارسي)، تبريز.
۱۷ ـ علم معاني (فارسي) تبريز.
۱۸ ـ هستي نسيم، شعر فارسي، بغداد.
۱۹ ـ جنايت ۲۵۰۰ ساله شاهان، (فارسي)، بغداد.
۲۰ ـ آيا زبان فارسي به زبانهاي ملل ديگر ايران برتريت دارد؟
۲۱ ـ القوائد الفارسيه (عربي)، بغداد.
۲۲ ـ آذربايجانين يئر آدلاري، تبريز، مهد آزادي.
۲۳ ـ آذربايجان ديليxadنين نحوي، تبريز فجر آذربايجان.
۲۴ ـ ابو نواس الحسن بن هاني ـ دؤكتورلوك تئزي.
عاليم لرين اثرلري مختليف اؤلكهلرده و شهرلرده دفعهلرله چاپ اولوب، ياييلميشدير.چاپ اولماميش اثرلري
۱ ـ بير اوخدا نئچه نيشان ـ نمايشنامه
۲ ـ سارا و محمد ـ نمايشنامه.
۳ ـ ملك محمد ناغيلي
۴ ـ ابدي دوستلوق ـ منظومه.
۵ ـ ميشوون افسانهxadلري ـ منظومه
۶ ـ گنجلر چلنگي ـ شعر و نثر.
۷ ـ ميرزه مهدي شكوهيxadنين شعرلري و ياشاييشي.
۸ ـ حبيب ساهرين اثرلري
۹ ـ علي آقا واحيدين خاطيرهxadسينه ـ منظومه
۱۰ ـ بيرجه جوت گؤز ـ منظومه.
۱۱ ـ قرآن و مليت (فارسي)
۱۲ ـ مادران ميهن پرست (نمايشنامه) فارسي.
۱۳ ـ مجموعه مقالات فارسي.
۱۴ ـ مجموعه اشعار فارسي.
شوبههxadسيز، بو اثرلرين چاپ اولوب ياييلماسي، چاغداش ادبياتيمیزدا يئني بير حال – هاوا ياراداجاقدير.عالمين شعر دنياسي
آذربايجان شعر كروانيني عصرلر بويو مختلف شاعرلر ايرهxadلي آپارميش، آغير زحمتxadلر سايهxadسينده بو گونكو ادبيات بيزه قاليبدير. بو كروانين ايرهلي آپارماسيندا چوخلو دوستاقلارا، اشكنجه xadلره، دار آغاجلارينا معروض قالان عالميميز آز اولماميشدير. عمادالدين نسيمي، نابي، واقف و. . . نه اذيتxadلركي چكمهxad ميشلر. معاصر شعريميزي قوران شاعرلريميز ده بابالارينا تاي، بوتون اشكنجهxad لري، دوستاقلاري، سورگونلري تحمل ائديب، هئچ بير زامان سارسيلماييب، قهرمانجاسينا ظلمه قارشي دؤيوشده هميشه دوز يولو آراييب، حقيقت داليجا گئديبديرلر. دؤكتور زهتابي دا اؤز سلفxadلري كيمي، قارشينا آلديغي دوز يولدان دؤنمهxad ييب و خالقينا گؤزهل، درين معنالي شعرلر تقديم ائديبدير. زهتابي اوشاق ايكن شعره ماراق گؤستهxadريب، آمما ۱۳۲۵ اينجي آذر آييxadنين ۲۲سينده تبريزين ساهات قاباغيندا توركجه كتابلارين يانديرماسيني گؤردوكده[۷] فارس شعرينه دال چئويريب، آناديلينه ائله محبت بسلهxadدي كي، عمرونون آخيرينه دك اونا وفالي قالدي، بوتون وار قوّهxadسيله بو يولدا آدديم آتيب، جان قويدو. همان گونلرده «سن اوسان من ده بويام» عنوانلي شعريني سؤيلهxad دي. بوشعر ۵۰ ايلدن سونرا، بوگون ده ديللر ازبريxadدير:
سودئييبديرمنه اولده آنام، آب كي يوخ
يوخو اؤيرxadتدي اوشاقليقدامنه خواب كي يوخ
ايلك دفعه كي چؤرxadك وئردي منه نان دئمهxad دي
ازليندن منه دوزدانه نمكدان دئمهxad دي
آنام اختر دئمهxad ييبدير منه، اولدوز دئمييب او
سو دوناندا دئمييب يخدي بالا، بوز دئييب او.
قاردئييب، برف دئمه xadييب، دست دئمه xadييب ال دئيب او
منه هئچ وقت بيا… سؤيلهxad مه xadييب، گل دئييب او
ياخشي خاطرلاييرام ياز گوني، آخشام چاغلار
باغچانين گون چيخانيندا ايليق گون ياييلار
گل دئييردي ـ داراييم باشيوي اي نازلي بالام
گلمه سن گر، باجيوين آستاجا زولفون دارارام
اودئمه زدي كي بياشانه زنم بر سر تو
گر نيايي بزنم شانه سر خواهر تو
بلي داش ياغسادا گؤيدن سن اوسان، من ده بويام
وارسنين باشقاآنان، واردي منيم باشقا آنام
اؤزومه مخصوص اولان باشقاائليم واردي منيم
ائليمه مخصوص اولان باشقاديليم واردي منيم
ايستهxadسن قردهxadش اولان، بير ياشاياق، بيرليك ائدهxadك
وئرهxadسن قول ـ قولا بوندان سورا بير يولدا گئدهxadك
اوّلا اؤزگه كولكلرله گرxadك آخميياسان
ثانياوارليغيما، خلقيمه خور باخميياسان
يوخسا گر زور دييهxad سن، ملتيمي خوار ائدهxadسن
گون گلر، صفحه چؤنر مجبور اولارسان گئده xadسن![۸]
همين بو شعر، اوگونلرده هامينين ديلينده اوخونوردو، شاعرين ده شعر عالمينده بير دؤنوش نقطهxad سي اولدو.
زهتابي عمرونو دوستاقلاردا، سورگونلرده كئچيرتدي، هله پهلوي استبدايندان قورتولماميشدي كي، سووئت حاكميتي الينده اسير اولدو. هر حالدا شاعر اوزولمهxad دي، بؤيوك بير جسارتله ظالمxadلر قارشيندا داياندي و سسيني اوجالتدي:
آزاد دوغولان انسانا قاندال نه گركدير؟
قاندانxadلاري قيرميشلارا زندان نه گرxadكدير؟ [۹]
انسانلارين آزاد دوغولوب، آزاد ياشامالاريني ايستهxadين شاعر، بو آزادليغين دليليني تاپيپ گؤستهرمك ايستهxadیير:
طبيعتين آناسي هر زادي دوغار آزاد
يئري، گؤيو، چيچهxadيي
آيي، گونو، فلهxadيي
نسيمي، هم كولهxad گي
مگر دوغولماز آزاد گؤي ائوينده قار پيلهxad گي؟
بشر طبيعتين اوغلو طبيعتين گولودور؟
سبب نديركي بو آلچاقدي ديگري اولودور؟
عدالتين مي بويول؟ يا حقيقتين يولودور؟
عجب عدالتxadدير!
عجب حقيقتxadدير! [۱۰]
زهتابي بوتون حياتيني اؤز خالقينا حصر ائتميشدير. خالقيxadنين تاريخيxadنين كئچمیشيني دوشونوردو، هر نه شعر دئييردي خالقيني توشلاييب، خالقينا يول گؤستهرمك هدفيله يازيردي. وطن سئوهxad رليك، خالق پرستليك بوتون ايلك و سون آمالي ايدي: نه دونيا ماليندا گؤزو واريدي، نه شهرت آختاريردي، يوخسا فرانسه، آلمان، انگليس و آيري -آيري اؤلكهxadلرين دانشگاهلاري دؤكتور زهتابينين معاشيني ياخشي تأمين ائتمك قولونو وئره xadرك، اوستادي ساخلاماق ايستيرديلر، آمما يئنه وطنه باغلي، وفالي و محبتلي ياشادي و يازديغي اثرلر خاليقيميزا هويت سندي كيمي دهxad يرلي و قالارقيxadدير.اوستادين اثرلريني اوچ اصلي بؤلومه بؤلمك اولار
۱ . تحقيقي ايشلر ـ بواثرلر تاريخي، ديلچيليك، ادبي تنقيد و سياسي اجتماعي موضوعلاري احتوا ائدير.
۲ . شعرلر ـ مختلف مستعار آدلارلا ـ ميشوولو، شيسترلي، كريشچي و… يازديغي اثرلر گاهدان اوزون منظومهxad لر، گاهدان قيسا شعرلر اولور. هاميسيندا شاعرين مبارز و خالقا اوره xadييxadنين دويونتولريني دويماق اولار.
۳ . نثر ساحهxad سينده يازيلان حيكايهxad لر و خاطره xadلر.
هر اوچ بؤلومده، عالمين گوجلو بير يازيچي اولدوغونو گؤروروك.شعرلري بونلاردير
الف. پروانهxad نين سرگذشتي ب. ائل اوغلو باغبان ـ منظومه
ج. بختي ياتميش ـ منظومه د. بذقالاسيندا ـ منظومه
هـ. چريك حماسهxad سي ـ منظومه ز. شاهين زنجيرده
شعرله يازيلان بو منظومه xadلر، هر بيري، بير ديري رومان كيمي، قهرمانلارين ايچ دنيالاريني، فكر دنيالاريني آچيقلايير. شاعر روحي- معنوي دنياني او قدر دهيرلنديرير كي اوخوجو اؤزونو همان قهرمان سايير. شاعرين ديلي او قدر آخيجي و شيرينxadدير، او قدر گوجله سؤزلري بير ـ بيرينه دوزوب ـ باغلاييركي آدام حيران قالير، منظومهxadني قورتارمايينجا يئره قويماق ايستهxadمير. شاعرين قهرمانلاري، ملي قهرمانلارديلاركي وطن اوغروندا، ائل يولوندا جاندان ال اوزوب، شرافت و منليكxadدن مدافعه اوچون جانلاريندان اسيرگهxadميرلر. وطن تعريفينده ديلي آچيلاندا، سانكي داغ ـ داش ديل آچيب انسانلارلا دانيشير. اونون وصفين اوخوياندا سانكي طبيعت ديله گلميشدير. مختلف موضوعلارلا وطن سئوگيسي، ائل قايغيسي بير ـ بيرينه قاريشير. ملتxadلر آراسي دوستلوق، قاباريق شكيلده اؤزونو گؤستهxad رير. عالمين ديلينده وورغو ايله هر ياتميشي اويادير، اونا ضربهxadلر وورور، وطن عشقي اويادير، قايغيسينا قالماغي اؤيره xadدير.
قدريني بيلمير بير چوخو
تئزده بو غفلتدن آييلماز اولار؛
تاكي دئشxadر سينه xadلرين غربتين
زهرلي تحقير اوخ
اوندا بيلرلر وطنين قيمتين.[۱۱]
شعر، عالمين الينده بير دؤيوش وسيلهxad سيxadدير، اويانيش وسيله xadسيxadدير.[۱۲]
ملتي اويادير، مبارزهxadيه يؤنَلدیرxad، اوندا هيجان يارا دير و اونا شعور باغيشلايير و گؤزلجهxad سينه آتالار سؤزلريندن شعرينه بزxadك وئرير.
شاعرين شعرلرينده هر زاددان آرتيق آتالار سؤزو ايشلنميشدير:
تك الين اولماز سسي، ائل كيمي يولداش گرك.
( بختي ياتميش)
آنلاسا ائل قدرتين، اؤز وارليغين، ذلتهده، ظلمه ده أيمز باشين.
( بختي ياتميش)
قسمت اگر اولسان يمن ده ن گلر، اولماسا گر توخلو چمنده ن گئدهxadر،
لوقما دهندن دوشَر.
( بختي ياتميش)
پئنديري ساخلار دري، آروادي ساخلار اري.
( بختي ياتميش)
موفته سعادت قوشو گلمز اله.
( بختي ياتميش)
هر شئيه غالب گلن
ائل گوجودور،
يئل گوجودور،
سئل گوجو.[۱۳]
زهتابي وطندهxadن اوزاقدا ياشاييرسادا وطن اوچون ياشاييردي، ائليxadنين درديني، كدريني اورهxadيينده داشييردي. ديلينه، ائلينه و آنايوردونا دريندن بسلهxad ديگي محبتله هله گنجليك سوروردو. زهتابي كيمي شاعر، منليك دردي اوچون، آنايوردو اوچون، شاعر اولموشدور. او، شعريله چاليشيردي اؤز ديلداشلاريني، تاريخ، فرهنگ و هويتxadلرينه تانيش ائديب، كولتورلريxadنين حل اولماسيندان ممانعت ائدسين. بوناگؤره اونون شعري بو گونكو گؤزلليكxadلر، فرم ايله محتوا نسبتلري رعايت ائتمهxad ده اؤلچولمور. بلكه اونون شعري مستقيم صورتده اوخوجولاردا هيجان، شور، شوق و اويانيش ياراتماق اوچون يازيلميشدير. بو شعر داوام تاپيرسا، شعريميز ظرافتدن دوxadشر. اما زهتابي شعرينده پيام، او قدر درين و دهيرليxadدير كي مستقيم دانيشيق اؤز اثريني گؤستهرير. هله ده اورهكلره ياتير، هله ده اوخوماغيندان لذت آپارماق اولور.
شاعرين موفقيتي تكجه صداقت و صميميتي اوچوندوركي هر اوخوجونو ايستxadر ـ ايستهxad مز ياراتديغي فضالارا آپاريب، شاعرين خيالي و ذهني ايله بيرلَشديرير و اوندا همدرد اولماغي اويادير؛ همين بو، شاعرين گوجونو گؤسته xadرير.
پروفسور زهتابي و انقلاب دوشونجهxad سي[۱۴]
پروفسور زهتابي بؤيوك بير عالم، دxadيرلي شاعر، دوزگون مورخ، بيلگين ديلچي، عيني حالدا بؤيوك بير انسان ايدي. او، خالقينين، يوردونون و زامانينين ايستكلرينه گؤره انقلابي و دوزگون بير دورومدا دايانميش، اونلارا اويغون جواب وئرميشدير. عاليمين قاباقجيل دوشونجهلري، دوزگون فكرلري، دهxadيرلي تاپينتيxadلاري، ديل، شعر، تاريخ و صنعت حقينده، دنيا بيلگينلريني اؤزونه جلب ائتميشدير. قديم دونيا ديللري حقينده ايرهلي سورولن نظريهxadلرين بوتون دوگماتيك، ساختاكار، محافظهxad كارانه فكرلريني بير- بيرينه ووروب، بو علمين عالمانه و حقيقت آختاران آراشديرمالاريندا بير دؤنوش نقطهxadسي ياراتميشدير.
اونون بو ساحهده كي باخيشلاري، دنيانين مختلف اؤلكهxadلرينده ايگيرمينجي يوزايلين آراسيندان ايرهلي گليبسه ده، اونون نسيمي اسلامي انقلابيميزدان سونرا بيزيم قولاغيميزا چاتميشدير.
دؤكتور زهتابي ۳۰ ايل دنيانين مختلف بیلیم یوردلارینداxad ـ شوروي، آلمان، عراق و ايران دانشگاهلاريندا ـ فارسي، توركو و عربجهني درس وئرميش، اونلارجا كتاب بو ديللره يازميشدير. اونون توركو، فرانسه، روس، عرب، انگليس، آلمان و فارس ديللرينه تايسيز احاطهxadسي بو امكاني ياراتميشدير كي دنيانين مختلف علمي قايناقلاريندان فايدالانيب، درين و علمي آراشدير مالار ايرهلي آپارميش و نهايت دوزگون نتيجهxadلر الده ائتميشدير.
دؤكتور زهتابي تاريخ علمينده بؤيوك باجاريقلار گؤستهxadرميش، تاريخده حق و عدالت ايزلريني آختارميشدير. يالتاق مورخxadلر واسطهxadسيله، تاريخده كي ظالم و قولدورلارين ظلمxadلري باسديريليب و حقيقتxadلر قويلانميشدير، تكجه خالق ايچينده، خالقين ياراديجيليغيندا بو حقيقتلري آراماق اولار. رسمي تاريخ، قتل و غارت، اؤلدورمه و ظلمxadلري توجيه ائديرسه خالقين اصيل قهرمانلاريني اونودماغا چاليشير. سانكي تاريخ ياراديجيلاري خالق يوخ، بلكه جنايتكار شاهلار، اميرلر، سلطانلار و خاقانلار اولموشلار. آمما بيزيم بو عالميميز، خالق و اونون قهرمانلاريني تاريخ يارادان گؤرور.
ائله اونا گؤره بابك، ستارخان، باقرخان، كوراوغلو، قاچاق نبي، شيخ محمد خياباني، حسين خان باغبان و… قهرمان تانينير. هارادا بو قهرمانلارين عصيان روحوندان دانيشماق ايستهxad ييرسه، شاعرين و عاليمين محكم ايناميندان، خالقا باغلي اينانجيندان آلينميشدير.
پرفسور زهتابي زامان طلبلرينه نئجه جواب وئرمهxadسي اوغروندا ياشاييشين بوتون ساحهxadلرينده تحقيق و ياراتماغا ال وورموش و خالق حاقلاريني غصب ائدxadن ظالمxadلر قارشيسيندا، اصولي و انقلابي موضع توتور. ايران معاصر تاريخي، بئله مبارز و حق طلب شاعر دنيا اؤزونه گؤرمه xadييبدير. عالم، ايراندا گئچهن امپرياليزم سياستلريني ياخشي تانيردي و حقلي اولاراق شاهي، استعمار نؤكري بيليردي. شاعر، هر ياندا شاها حمله گتيرير، اونون اربابي آمريكاني اونودمور. بيليريك عالمين اوتوز ايل دوستاق و سورگون اولماسي بو مبارزهxadلره و حق سؤزلري دئمك اوچون اولموشدور؛ اما اونون شاعرانه روحو بير آن بو مبارزه xadدن دؤنمه xadميش و مبارزهxadنين حقّانيتنده شبهه ائتمهxad ميشدير و اينانيردي كي خالقي ال ـ اله وئريب بوتون قانداللاري قيراجاقدير، داغلاري سؤكهxad جكدير و ظالمxadلري ازهجكدير:
ائلين بيرليگي سيلكهxad لر داغلاري دايانماز اؤنونده نه سلطان، نه خان
چكيب اهرمن خلقي زنجيره، ليك هميشه گونو اؤرته بيلمز دومان
اونون چارهxadسي تكجه بيرليكدهxadدير!
شاعر، خالقي اوياتماق اوچون، اونون اليني توتوب اؤز قهرمانلاريلا، اونلارين ظالمxadلرله نئجه دؤيوشدويونو تانيتديرير، اسير اولماغي خالقينا بگنمير. ۱۳۵۰جي ايلده شاه، مبارزلري قانا بلهxad ديكده شاعر «سوسانماز ائليم» شعرينده هايقيرير:
«وئر ايچسين بو ائل بير دؤيوش بادهxadسين» !
بو ايللرده، بوغونتو بوتون اؤلكهxadميزي باسديقدا، شاعر خالق اورهxadيينده اومود قيغيلجيمxadلاريني اكير و اونلارا اينانديرير كي بو تئزليكده حق توفان قوپاريب، ايلديريم شاخاجاق، قارانليقلار اؤلكهxad ميزدهxadن كؤچهxad جكدير. گؤركملي عالم، ايرانين نئچه ديللي خالقلاريxadنين بيرليگيني ايستهxadxadيير: بو يولدا چاليشير، هاميدان آرتيق ديلداشلارينا و قهرمان آذربايجان خالقينا آرخالانير:
هميشه اولموش وطنيم ايران
آزادليق اوچون اولارام قوربان
ايران خلقxadلرين تانيير هر يان
سلاملار اولسون قارداش ائللره.
***
فارسيله توركxadلر دورسون ياناشا
عرب، كورد، توركمن گلسينلر قوشا
بلوچ، قشقايي داغ آشا ـ آشا
سلاملار اولسون قارداش ائللره.
***
گلسين قوشولسون بوشن دؤيوشه
شاهلارا قارداش گئده يوروشه
***
آلقيشلار دئسين قارداش ائللره.
بو ايللرده تكجه بئله بير بؤيوك مبارز شاعر لازم ايدي تا خالقلاريميزي بيرليگه دعوت ائتسين. بونلاري اوخوياندا اؤزوموزه گووه xadنيريك كي عالميxadميز شوونيستلر قارشيندا، اونلارا تاي يوخ، بلكه خالقلارين بيرليگينه چاليشير: ايراني بوتوؤلوكده ايسته xadيير و اوره xadيي بوتون ايرانليxadلارلا چيرپينير.
عالم، تبريزين تاريخيني تانيير؛ ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ جو ايللرده بو شهرين سوسماسيني گؤردوكده بئله بير سورغويا گلير:
كئچميشين اوخويوب واراقلاديقجا
يا زندان گؤرونور يا قانلي عصيان
چوخداندير گئنه ده سوسدورولوبدور
بواؤلوم سكوتون پوزماقچون هاچان
بير داها قايناييب جوشاجاق تبريز؟
ارلره بو قدر دؤزوم ياماندير!
سوسانلار ازيلير، سوسما آماندير.
ائللر سوروشور خئيلي زاماندير:
هاچان سون نغمه xadسين قوشاجاق تبريز؟[۱۵]
تبريزده بو سون نغمهxadسيني ۵۶جي ايلين بهمن آیيxadنين ۲۹ اوندا قوشدو.
۱۳۵۵جي ايلدهxadن، خلق اعتراضلاري يوكسلديكده شاه رژيمي بير سيرا دهييشيكيليكلره بويون اگير، او جملهxadدن هويداني گؤتوروب، يئرينه آموزگاري قويور. شاعر خالق حاضرليغيني خاطرلادير و «قوللارين ائل چيرمالار» عنوانلي شعريله سياسي حركتلري قارشيلايير. شاعر بو شعريده، هويدانين تؤرهxadتديگي جنايتxadلري افشا ائدير.
دوزدور بو ايللرده، شاعر هله سورگونده و وطندهن اوزاقدا ياشايير، آمما درين بير باخشيلا و كامل دوشونجه ايله اؤلكه xadنين سياسي اولايلارين دالين توتور و اونلارا مناسب موضع توتور. اونون ديلي گاهدان هجو ايله، گاهدان طنز ايله و گاهدان جدي صورتده اولاراق شاه ظلمونون قالالاريني ييخماق هدفيله آچيلير. بورادا طنز ديليله بئله باشلايير:
قارقا گليب وئردي خبر قارهاقار
گئتدي هويدا، گلير آموزگار.
قوي كاكا توفيق ايشيني آنلاسين
جورجوقون سيلكهxadلهxadييب دانلاسين
صوبح آچيلير لاري خوروز بانلاسين
قارقا خبر وئردي چؤنور روزگار
گئتدي هويدا، گلير آموزگار. [۱۶]
بو شعرده، شاعر هويدانينوزارت و صدارت دؤره xadسينده بوتون تؤرهxadتديگي جنايتلري، ايرانين ملتينين ازديگيني، وطني ويرانليغا، آرادان گئتمهxad گه سوق وئرديگي ـ «اما تمدن بزرگ»[۱۷] ادعا ائدن اوچوروما ايتهلهxadمهگيني افشا ائدير و خلقي عصيانا چاغيرير، خالقدان ايستهxad یير استعمار اويونجاغيني قوام تاپماغا مجال وئرمهxad سينلر، بلكه او دا شاهلا برابر قاچسين.
خالقا بئله اورهxadك وئرير:
قويما يئرينده توتا حاشا قرار
قوللارين ائل چير مالار
ال آپارار كرپيجه
باش گؤتوروب تولكوتك
شاهلا برابر قاچار
حضرت آموزگار!
شاعر، خالق اورهxadيينده اومود چيراغي يانديرير، اينانديرير كي بو چتين گونلري ده باش اوجاليقلا كئچيرتسهلر، خيانت و جنايتلر قاشيسيندا باش اگمهسهلر، غلبه چالماق ياخيندادير.
بو ايللر، شاعرين ياراديجيليق و فعال زمانيxadدير. وطندهxadن اوزاقدا اولاركن، اؤلكه xadميزده اولان اولايلاري دقتله گؤز آلتينا آلير، شاهين رياكارليق، دغلبازليقلارينا توخونوب، افشا ائدير. بو زامان آلمانيادا «بيرليك» آدلي نشريهني چيخاريردي و اورادا شعرلريني چاپ ائتديريردي.
بو نشريه، ايرانا چاتديقدا الدهxadن ـ اله گزيب، اؤلكهxadميز ضياليلاري آراسيندا دولانيردي. عاليمين سياسي شعرلري بو زمان خالق و سياسيلار ايچينده آلقيشلانير. شاهين مذهبه رياكارليقلا آرخالانماسي، آمما ظلمه، جلادليقا يول آچماسيني گؤزهلجهxad سينه قلمه آلير. شاهين حوققابازليغيني آچيقلايير. بونا بير اؤرنك اولاراق «جلاد آچير ملته عرفان يولو» شعريني بورادا گتيريريك:
بنده ووروب ديللري ـ عرفانلاري اوددا ياخيب شعريله ديوانلاري
دوستاق ائديب حق سئوxadن انسانلاري دار قوروب انسانلارا هر يان دولو
جلاد آچير، ملته عرفان يولو!

آخارسي سام، هر ياني جلاد ـ نؤكر قان ايچxadن اسرائيل اولاردان بتر
آرخالانيب زنجيره، سؤز مختصر گولله ـ توفنگ، داردي بوتون ساغ ـ سولو
جلاد آچير ملته عرفان يولو!

گولله سيخير ائللره، ملتxadلره قان چيله يير هئي مدنيتxadلره
گؤندهxadرير عالمxadلري غربتxadلره ديرسگه دك قيرميزي قاندير قولو
جلاد آچير ملته عرفان يولو!

سيلكه xadله xadنير خالقلار اصلان كيمي قالخاجاق آخيرده ده توفان كيمي
دار قوراجاق ظولمه باقرخان كيمي جلاد آچانماز ائله درمان يولو،
عصيان آچار ملته عرفان يولو، چاره xadدي چون دردلره عصيان يولو[۱۸]

زهتابي، همين ايللرده شاهين بير طرفدن جنايتxadلريني، اؤلدورمه xadلريني افشا ائدير؛ بير طرفدن ده علمي اوجاقلاري ـ بيليم يوردلاريxadنين باغلانماسيني خاطيرلاییر. خالقين سئويملي اولادلاريxadنين دوستاقلاردا چورومهxadسيني، هر كوچه باشيندا دار آغاجلاريxadنين قورولماسيني، قهرمانلارين خياوان آسفالتيني قانا بوياماسيني دؤنه ـ دؤنه آچيقلايير و دئيير: بير حالدا كي شاهين قوللاري ديرسگه دَك خالق قانينا بلنميشدير، «تمدن بزرگ»؟ آزادليق و صلحدن دانيشير؛ آمما خالقيميزين چارهسي تكجه عصياندادير، بلكه رژيمين قصرينه ولوله ساليب، توفان قوپارسين. شاعر ۵۶جي ايلين بهمن آييندا تبريزي عصيانا چاغيرير و بئله دئيير:
اي هله ده سينهxad سي قان تبريزيم
يونجا يئييب حقين آلان تبريزيم
شير كيمي سنگرده ياتان تبريزيم
سيلكه xadله زنجيرلري قير بير داها،
ميدانا اصلان كيمي گير بير داها !
***
تاريخه زينت دي سنين مرد آدين
لرزه ساليب قرنلره فريادين
سنسن اؤزون آخري اؤز امدادين
دور كي اسارت ياراماز تبريزيم،
ظولمه اؤلوم فرماني ياز تبريزيم! [۱۹]
شاعر بو شعرده تبريزين يوكسك همتيني اؤيومكله ياناشي، بو شهرين اهلينه ظلمه دؤزمهxadيي بگَنمیر، بئله گؤزله xadيير كي بابكxadلر، كوراوغلولار، ستارخانلار بؤيودxadن آنا، عصريميزين يئني بابكلريني دوغمالي و عصريميزين فرياديني چكمهxadليxadدير. عصرين شيخ خيابانيxadسيندان ايستير بلكه دوشونجه يارادان دانيشغي ايله خالقي يوخودان اوياتسين.
دوغرودان شاعر حقلي اولاراق ايستهxadمير تبريزي دايانميش گؤرسون، بلكه بوتون ايرانين آزادليغين ايسته xadميشدير. شاعر يئنه ده تبريزي عصيانا چاغيريب بئله باغيرير:
قوي غضبون گورلايا توفان كيمي قان جوشا قلبونده بير عمان كيمي
ميدانا گير قورخمايان آسلان كيمي سنگر ائله داغ ـ داشيني بير داها
قدرتيوي گؤستxadر او ساتقين شاها!

دوغرودان همان ايل بهمن آييندا قانلي تبريز آياغا قالخيب قانا بلندي. شاعر بو فاجعهxadلري گؤردوكده ايران ملتينه اوز چئويريب «شاه گنه قان ـ قان دئيير» شعريله شاهين جنايتxadلريني افشا ائدير:
قيزدي هاوا، واي! ده لي هذيان دئيير،
شاه گنه ملت لره قان ـ قان دئيير! [۲۰]
بو اوزون شعرده، شاعر شاهين يالانچيxadليغيندان، اؤلدورمهxadلريندن، كوروش و داريوش جنايتلرينه اؤرتوك ساليب، اؤزوده اونلارا تاي جنايتxadلره ال ووردوغوندا، مملكتي اوجوز قيمته آمريكايا و آيري اؤلكهxadلره ساتماغيني، يئرينه توپ و تفنگ آليب مظلوم خالقيميزين سسيني بوغماغا چاليشديغيني افشا ائدير. شاعر بورادا هر مبارز، هر خطيبxadدن قاطع اولاراق شاها قارشي دانيشير و شاه رژيمينين ييخلماسيني ايستير. «قوللارين ائل چيرمالار» شعرينده خالقين، رژيمي ييخماسينا حاضيرليغيني گؤستهxadرير.
شاعيرين ديلي گاه كسرلي، گاه توند سياسي، گاهدان دا طنزله دولودور؛ آمما هر حالدا حق آختاران، ناحقي باسانxadدير. شاهين ۵۷جي ايلين سـونلاريندا اؤزونو مسلمانليغا وورماسي، شاعيرين اثرينده بئله گؤستهxadريلير:
موشدولوغون بورج اولا اي خوش خبر
شاه باباميز كهنه مسلمان اولوب!
ملت اسلامي قيراندان سورا
توبه ائديب قائل قرآن اولوب![۲۱]
اما انقلابين غلبه چالماسيني ياخين گؤرهxadن خائنxadلر، چانتالاريني دولارلارلا دولدوروب قاچيرلار. بورادا شاعر دئميشدي:
خالقي سويان بوينو يوغونلار بويون
چانتا دولو، قويما! قاچير اي دادش!
دؤكتور زهتابي بو گونلرده بوتون ايران خالقلاريني بيرليگه چاغيرير. و تكجه توركو يوخ، بلكه فارسيجادا شعر دئيير. «نداي شهيدان بلوچ» شعرينده بئله بير ايديياني آچيقلايير:
اي بلوچ شيردل!
تا بدست آري وطن را
تا براندازي زبن رسم كهن را
تا كه فرزند تو تندر ميهنش آزاد باشد
تا بلوچستان تو آباد باشد
و اندر آن نسل جوانت بختيار و شاد باشد
آن تفنگي را كه ماه هشتيم برگير؛
و بدين پيكان با تدبير
دست در بازوي فارس و ترك و كرد و عرب زن
چون نباشد دست تنها را صدايي.[۲۲]
زهتابي شاها قارشي مبارزهxadلري آلقيشلايير و «چريك حماسهسي»[۲۳] آدلي اثريني ۱۳۵۵ ايلينده يازير و اورادا امپرياليسم و شاها قارشي مسلحانه دؤيوشو مدافعه ائدير. شاعر ۱۳۵۰دن ۱۳۵۷يه قدر ايللرده ان آچيق انقلابي و حماسي شعرلر دئيير و شاهدان، جنايت و خيانتxadلريندن نفرت بسلهxadييب، خالق قهرمانلاريxadنين شاها قارشي گئدهxadن مسلح گنجلري اويور. ۵۷جي ايلده ايران خالقلاريxadنين شاها قارشي مبارزه xadسي آيدينلاشديقجا شاعرين ده ديلي آيدينلاشير؛ خالقدان قاباق يول گؤسته قانابليره؛ سونرا توبه ائديب مسلمان اولماغيني دئيير.
شاه بو حيلهxadلرله خالقين كسرلي مبارزهxadسيxadنين قارشيxadني آلماغا چاليشير، اما انقلاب دايانمير، يولوندا هر نه وارسا ووروب – سينديرير و نهايت بهمن آييxadنين ۲۲سينده غلبه چالير. بوتون ايراندا بئله بير شاعر كي، اوتوز ايل ـ بوغونتولو گونلردهxadن انقلابين غلبه چالماسينا كيمي شاه قارشيندا دايانيب، بير آن سوسماييب، گئري قاييتمايا، … يوخدور؛ البتده ايرانين انقلابي حركتxadلرينده دوكتور زهتابيxadنين انقلابي شعرلريxadنين ائتكيxad سيندن دانيشماق بوندان دا آرتيق مجال ايستير، آمما زهتابي تكجه انقلابي شاعر دئييل، بلكه بؤيوك بير عالم، محقق، اديب، ديلچي و اجتماعي مصلحxadدير؛ بوندان آرتيق بو ساحه ده دايانماق لازم دئييلدير.
عالمين اثرلريني اينجهله xadمك عروضون تورك فولكوروندا كؤكxadلري
عالمين دهxadيرلي علمي، تحقيقي اثرلريندن بيريسي ده بو كتاب «اميد زنجان» در گيسينده چاپ اولموش (۱۳۷۶جي ايلين مختلف ساييلاريندا) و اديبلر طرفيندن قارشيلانميشدير. بو اثري، عالمين ۳۰ ايل زحمتxadلرينين نتيجهxadسي كيمي قيمتلنديرمك گركدير. دؤكتور زهتابي باكيدا اولان ايللرده (۱۹۷۱ ـ ۱۹۵۴ اينچي ايللده) اورادا اولان ادبياتxadشناسليق ساحهxad سينده عروضا اولان منفي مناسبتي گؤروب و هر ياندا اوخويودو:«عروض بيزه گلمه دير، بيگانه دير».
عاليمين فيكرينده، باكيدا تدريس ائدركن، بوفكره قارشي شبهه يارانير. ائله بونا گؤره بو بارهxadده گئنيش بير مطالعه و تحقيقه اوز گتيرير و چوخلو يادداشتلار گؤتورور. بو ايشدَن اؤترو هر ملي ادبياتين منشايي و ايلك بولاغي اولان او ملّتين فولكلورونا دقت يئتيرير. فولكلورو موزدا منظوم و منثور اثريxadلري باشدان اوخويور. اؤزبكستان، توركمنستان، تاجيكستان و … هر يانا سفر ائدير. چاپ اولموش فولكلور نمونه xadلريني نظردن كئچيرديب، قيدلر گؤتورور. دوستxadلاريندان، شاگردلريندن كؤمك آلاراق، تورك دنياسيندان آغيز ادبياتيxadنين اؤرنكxadلريني توپلايير. مسكو، لنينگراد و باكيدا الينه كئچهجن كتابلاري آراشديرير. تكجه تورك ديلينده آراشديرمالارا محدود قالمير، بلكه فارس و عرب ادبياتيxadنين دا فولكلوروندا دقت ائدير. فولكلور نمونهxadلريني توپلايير، توتوشدورور و آراشديرير. بغداددا اولان ايللر، استانبول و آنادولودا اولان ايللرده بو آراشديرمالارا داوام وئرير. قديمكي اثرلريميزي بير ده باشدان اوخويور. دده قورقود، ديوان لغاتxadالتورك، حتي كوراوغلو داستانلاريني، عاشيقلارين شعرلريني اوخويور. عراق توركxadلري، توركمن، اوزبك، قازاخ، قيرقيز، تاتار، ياكوتلار، كريم تاتار لاري و … فولكلور نمونهxad لريني الده ائديب هيجا و عروض عنصرلري باخيميندان دقتله نظردن كئچيريب، قيدلر گؤتورور.
تبريزه گلديكده ايراندا چاپ اولان اثرلري دؤنه ـ دؤنه اوخويوب توتوشدورور. ۱۳۶۱جي ايلده بير واحيدهxadني بيان ائتمهxad يه چاليشير، چونكي داها بونا اينانميشيدير كي «عروض بيزه گلمه، ياد و بيگانه يوخ، بلكه دوغمادير». اما ايشي قورتولمور، دوستاغا دوشور. دؤرد ايلدن سونرا يئنه آزاد اولاراق بو فكريني داها بيان ائتمه xadيه دايانير. دؤرد آي گئجه ـ گوندوزونو بير ـ بيرينه باغلاييب، بو ۶۰۰ صحيفه xadليك اؤلمز اثري يارادير و ۳۰ ايلليك زحمتيxadنين نتيجه xadسي اولان اثريني خالقينا اتحاف ائدير[۲۴] و بئله يازير:
«بو اثري يازماقلاري باغلي اولان آذري خلقين مدنيت و ادبياتينا، ائلهxadجه ده عموم تورك كولتورو و ادبياتينا كيچيجيك خدمت ائتميش اولسام، اؤزومو خوشبخت و بختيار حساب ائدهxadرم.»[۲۵]
زهتابينين درين آراشديرمالاري نتيجهxadسي چوخ اؤنملي و دهيرليxadدير. بيليريك هر بير ملي ادبياتين ايلك قايناغي، اوميللتين فولكلورودور. آذربايجان ادبياتيدا بو عمومي قانوندان استثنا دئييلدير. قديم دورلردن ـ بوگون ايگيرمينجي يوزايلين سونلارينا قدر يازيلي تورك ادبياتيxadنين شعري ايكي وزنده ـ هيجا و عروض وزنلرينده يازيلميشدير. ايگيرمينجي يوزايلين اوّللرينده آذربايجان دا وزنxadلرـ عروض و هيجا عالمxadلريميز طرفيندxadن آراشديريلير. بير سيرا عالمxadلر، عروضا قارشي چيخاراق، اونو ياد، بيگانه سانيب، شعريميزدن اوزاقلاشديرما فكريني ايرهلي سورورلر، بير سيرا عالملر ده، هيجا وزنيني دوغما بيلهxadرك عروضي ائشيگه آتماغا اورهكلريندن گلمير؛ اما دانشگاهلاردا بو عمومي قكر اولوب، رسمي بير شكل الاراق، داها عروض تدريس اولونمور. بونون نتيجهxadسي بو اولور كي گنج نسليميز عروضا قارشي چيخير و اونا بيگانه قالير و اونو يابانجي تانييير.
دؤكتور زهتابي بو وضعيتي گؤردوكده، ساكت اوتورا بيلمزدی. نتيجه ده آذربايجاندا اولان آراشديرير، علي اكبر طاهر زاده ـ صابرين بو ساحه xadده فكرلريني آچيقلايير و هاميسينين حرمتيني دريندهxadن ساخلاياراق، اولان قكرلري آراشديرير، عرب ادبياتيندا دا بو آراشديرماني داوام ائدير.
بو بحث مختلف بينxadالخالق سئمينارلاريندا دانيشيغا آلينميش و دؤكتور زهتابي بونلارين هاميسيندا اؤز نظريه xadلريندxadن مدافعه ائتميشدير و دنيا سويهxad سينده يانليش فكرلره قارشي دايانميشدير.
اوستاد، تورك، فارس و عرب ادبياتيندا عروضون نئجه دوغما اولدوغونو آچيقلايير، عروضون ماهيتيني و كؤكxadلريني آختارماق اوچون يازيلي ادبياتدان چوخ قديم اولان فولكلورا اوز گتيرير.
اوستاد، بونا اينانير كي عروض بيزده ده واريميش. ايلامدان اؤنجه آتالار سؤزونده، مختلف فولكلوريك شعرلريميزده عروض وزني ايشه گئديب؛ آمما عروض علميني عربلر يارادير و بوگون دؤكتور ناتل خانلري، همان يولو داوام وئرير. اوستاد زهتابي، بو اوچ ديلين ـ تورك، فارس و عرب ـ عروضون بيري ـ بيريندن فرقلي اولدوغوغو دويور و بو فرقلرين كؤكxadلريني آراشديرير. پروفسور، آذربايجان شعر وزنلرينه گلديكده، هيجا وزنلريني دقيق بير صورتده آرايير، گؤتور ـ قوي ائدير و نهايت دوزگون علمي نتيجه xadلر آلير. گؤزxadلليكxadلريني آيدينلاشديرير. بئله xadليكله بو ۶۰۰ صحيفهxad ليك اثر خالقيميز او چون اؤلمز ادبي آبيده كيمي قالير.
پروانه نين سرگذشتي[۲۶]
بو اثر «م. شبسترلي» تخلصو ايله ايلك دفعه بغداددا، سونرا تبريزده چاپ اولدو. بو اثري احتوا ائدهن شعرلر عبارتدي:
۱ . ساغ اول بغداد
سن اوسان، من ده بويام
باغلي قاپيلار
بير ديلَك
بير داها
رخشندهxadنين آرزوسو
قربتدهxadكيxadلر
توفان قوپاجاق، توفان!
سهنددن پيراما قرونا پيغام!
سوسانماز ائليم!
ائل قيلينجي
يوردومون قبلهxadسي
سعادت وطندهxadدير و نئچه بالاجا شعرلر
۲ . منظومهxadلر:
كيچيك قردشيمه مكتوب
پروانهxadنين سرگذستي
يوخي
غزللر
زهتابي بير مكتوبدا كيچيك قارداشيلا دانيشير. اوزامان شاعر سوئت اؤلكهxad سينده ياشاييردي. بوردا باشينا گلن حادثهxadلري قلمه آلير و بير وطن سئوهxadر انسانين ايچ حاللاريني، پاك دويغولاريني تصويره چكير.
«پروانهxadنين سرگذشتي» منظومه xadسينده، بوگون آذربايجانليxadلارين او تايا قاچماسي و اوراداكي چتين شرايطده ياشامالاري، كيملره بويون اييب، تحقيرلره دؤزمهxad لريني تصويره چكميش و پروانه ديليجه اؤز حاليني يازميشدير.
بو اثر نئچه منظومهxadني احتوا ائدير كي قاباقجا او بيري اثرلرده ده گلميشدير. بو منظومهلر بونلاردير:
ـ يوخي
ـ بختي ياتميش
ـ بذ قالاسيندا
ـ كيچيك قارداشيما مكتوب
ـ افسانه xadدي شمشيره دايانمازسا آزادليق
بو اثرين ايلك منظومهسي اولان «شاهين زنجيرده[۲۷]»، شاهين قوشونو، بير آزاد سمبوليك قوشو كيمي تصويره آليب، اونون ديليجه وطنداشلاريني وطن سئومهxadيه، دوست ـ دوشماني دوزگون تانيماغا، يادلار سؤزلرينه آلدانماماغا چاغيرير.
بو اثرينده ده، شاعرين بوتون بشريته آرزيلاديغي سعادت و كرامتي آنلاماق ساده دير، باشدان باشا وطنداشلاريني خطاب ائدهxadرك، وطنين مقدسليگيني آنلاتماق ايستهxadيير و ملتxadلر بشريتين عضو و اولاراق:
بير عائلهxadدير بشريت
دايم آراميشدير او سعادت
و كرامت
ملتلر اونون عضوو كيمينxadدير
يوكسلمهxadسه لاكن، سورونر هميشه كاروان اوجالانماز.
انسانليغا لاييق اولان انسان
اؤز ملتين دردينه بيگانه قالانماز
اؤز قونشوسونو غمده گؤروب، كئفده اولانماز.
انسان دئييل همجنسيني بدبخت گؤروب، جام آرايانلار
خلقي ازيلن حالدا سوسوب نام آرايانلار!
شاعر وطندهن اوزاق غربتلري گزيب، خوشختليك آختارانلاري هارايلير، ائلين داردا اولماغيني سؤيلور.
شاعر سعادت آرديجا دنياني يئرسيز بيليب، آزادليغي آنا تورپاقدا بيلير و گوهري وطنده تاپماغي لازم بيلير. شاعر جسا

برچسب: نویسنده: امیر جعفری تاريخ: پنجشنبه 1 دی 1401 ساعت: 22:50

صفحه بندی