تبریزلی عصّارین مهر و مشتری سی / محمدعلی نقدی

1 1 مهر و 1
منظومهxad سیندن تورک دیلینده ایلکین ترجومه

1 1
شوبهه xadسیز کی تورک ادبیاتی، جغرافیاسینا تای دوغودان- باتیxadیا قدر یاییلیبدیر. دئمک دونیانین هر بوجاغیندا تورک دیللی اینسانا قارشی گلمک اولور و یقین کی بو یئرلرده تورک ادبیاتی و تاریخیxadده یایغین دیر. بو گون دونیادا 300میلیوندان آرتیق دانیشیجیxadسی اولان، هابئله بین xadالخالق دیللری آراسیندا آرتیق اؤنملی ساییلان دیل، اؤز یئرینده نئچه بوداق اولاراق، مختلف دیالئکتxadلریله ایسلام دونیاسیندا، عربxad دیلیندن سونرا ایکینجی دیل تانینیر. دئمک تورک دیلی اؤزلxadلیک و گؤزلxadلیکxadلر اساسیندا بیرینجی دیللردن ساییلیر. «بیر سیرا دیلچیxadلرین دئدیگینه گؤره تورک دیلی قایدا، قورال باخیمیندان دونیادا اوچونجو دیلدیر. تانینمیش تورکولوژلارین بیریسی تورک دیلینی معجزه معرفی ائدیر.»(ترکها و ایران ویژه xadنامه xadسی: 15) همین بوداقلارین بیریسی اوغوز لهجهxad سیxadدیر کی تورکxadلر آراسیندا تانینمیش و میلیونلار تورک بو دیلxadده قونوشورلار. بو لهجه ارطغرل سلجوقی زامانی آنادولویا گئدیر و او اؤلکه xadنین دیلینی اؤز ائتگیxadسی آلتدا یئرلشدیریر.
دونیا دیلچیxadلر و تدقیقاتچیxadلاری، تورک دیلیxadنین کؤکون اورتا آسیادان، اورال داغلارینین اته گیندن سانیرلار. اوغوز ائللری ایسلام ظهوری نین ایلک یوزایللرینده بو دینه قووشوب، موسلمان اولورلار. همین چاغلاردا موسلمانلار ایسلام اوتوپیاسی اولان، حجازا مولکونه طرف چکیلمهxad گه ماراق گؤستریرلر. بو حرکتxadده چوخلاری ایراندا و آنادولودا یئرلهxad شیرلر. البته تدقیقاتxadلار گؤسته ریر کی اوغوز ائللری ایران، آنادولو و عراقین دوغو طرفلریندن کئچن زامان یئرلی تورکxadلر ایله اوزxad به اوز اولوب و اونلاریله بیر دیلده قونوشورلار همین قونو باعث اولور اوغوزلار ایراندا و آنادولودا قالارغی اولسونلار. ابن اثیر یازیر: سجلوقلاردان اؤنجه تورکمن بئیxadلری آذربایجاندا یاشاییردیلر.(دولت آبادی: 51) آز زاماندا تورک اوردوسو ایسلامین بؤیوک قوشونو و بایراقداری اولوب و بو دینی، دونیایا یایماغدا آغیر رُل اویناییر. سلجوقلار ایمپراتورلوغو و آندان سونرا عثمانلیxadلار ایمپراتورلوغو کی تاریخین چوخ یاپراقلاری اونلارین فتوحاتین یازیر، هر ایکیxadسی اوغوز ائللریندن اولاراق ایسلام دینین یایماغا جاندان مایا قویوبلار و ایندیxadده ایسلام دونیاسیxad نین بؤیوک عالیملری و بیلیجیxadلری بو ائللردن ساییلیرلار.
1277م شمس الدین محمد بیگ قارامان اوغلو قونیه xadنی فتح ائدرَک بو اؤلکه xadنین یازیلارین تورک دیلینده اولماغا بویروق ائدیر. دئمک اوندان بری آنادولو دیلی رسمی صورتxadده تورک دیلینه بدل اولور. قارامانلی اوغلونون امرینه بو اؤلکه xadنین یازیچی، شاعیر و مورّخxadلری تورک دیلینده یازماغا الزام ائدیلیر.
«بو گوندن سونرا دیواندا، درگاهدا و بارگاهدا، مجلیسده و میداندا تورکودن باشقا دیل قوللانمایاجاق»(مهر و مشتری، کریمی، 1398: 12)
13جو میلادی عصرینین، ایکینجی یاریسندان بری تورک دیلینده یازماق آنادولو اؤلکهxadلرینده آرتیقراق ایشه آلینیر. احمد فقیه، قاضی برهان الدین، شیاد حمزه، خوجا دهانی، یونس امره و بونلارا تای نئچه ادیب اؤز اثرلرین تورک دیلینده یاراتماغا چالیشیرلار. آنادولودا آل عثمان ایش اوسته گلندن بری، شعر و ادبیات بو اؤلکهxadده ان گؤزل صورتxadده اوزه چیخیر. عثمانلی پاشالاری شعر و ادبیاتی سئویب و بو هنری آرتیق یایماغا ماراق گؤستریبxadلر. اونلار اؤزلری شعر دئییب، شاعیرلره صله وئریب و اونلارین هنرلرین آلقیشلاییبلار. حتی باشقا دیللرده یازیلان اثرلری تورک دیلینه چئویرمهxad گه اهتماملار ائدیبxadلر همین دؤورxadلرده سعدیxad نین، حافظxadین، نواییxadنین، جامیxadنین و ... اثرلری آنادولو تورکجهxad سینه منظوم شکیلده چئویریلیب دیر.
گنجهxadلی نظامیxadنین خسرو و شیرین اثرین مولانا شیخی و خواجوی کرمانیxadنین همای و همایون اثری جمالی طرفیندن تورکجهxadیه یاپیلیر. همین چئویرمه xadلرین بیریسی تبریزلی مولانا شمس الدین محمدبن محمد عصّارین مهر و مشتری آدلی اثری دیر که نئچه کره آذربایجان و آنادولو تورکجهxadسینه ترجومه اولوب دور. یقین کی بو اثر همان ایللرده ایراندا، اؤزللیکله آذربایجاندا چوخ مهم بیر اثر کیمی دیللرده و ائللرده دئییلیرمیش و اونون شهرتی قونشو اؤلکه xadیه چاتماق همان ترجومهxad سینه فرمان وئریلیر.
مولانا شمس الدین حاجی محمد عصار تبریزی 8جی عصرین بؤیوک عالیم لریندن دیر کی تبریزده دونیایا گلیب، بویا- باشا چاتاندان سونرا تصوّف طریقتینه اوز گتیریب و خواجه اسماعیل سیسی، قاسم انوار تبریزی، محمد مغربی، رکن الدین خوافیxadxadیه مرید اولوب. عصار شعردن باشقا ریاضیات، نجوم، رمل و اسطرلاب علمینده چوخ تخصصلو و بیلگیلی بیر ذاتxadایمیش. محمدعلی تربیتxad، دانشمندان آذربایجان اثرینده یازیر: «تبریزلی عصار، سلطان اویس ایلکانی عهدینده سؤز اوستادی اولوب و اونون مداحی ایمیش. عصار 791-793 ایللرینده دونیادان گؤز اؤرتوب و چرنداب قبرستانیندا توپراغا گئدیر. بو عالیم، مهر و مشتری پوئماسین 5120 بیتxadده خسرو و شیرین بحرینده نظمه چکیب دیر.
به روز واو و دال از ماه شوال، ز هجرت رفته حا و عین با ذال.
قریب پنج ساعت رفته از روز، به وقت اختیار و فال فیروز....
کسی کـاین دفتر فرخنده خواند، اگر در خاطرش گردد که داند
که ابیات بدیعش را عدد چیست، بگویش پنج الف است و صدو بیست.
مولانا عبدالرحمن جامی اونون پوئماسین آلقیشلایارکن اونون حقینده دئییر« بو کیشی تبریز اهلیxadنین اوزون آغاردیب. محال دیر کیمسه بئله بیر مثنوینی بو بحر ده، بو گؤزلxadلیکله نظمه چکه» (تربیت: 413) البت کی تبریز اهلی و تام آذربایجانلیxadلار بؤیوک تاریخی و طبیعی حادثهxadلردن، هابئله ادبیاتـدا و باشقا هنرلرده همیشه اوزو آغ چیخیبxadلار.
از بهشت خدای عزّوجل، تا به تبریز نیم فرسنگ است(کمال خجندی)
ابن مسکویهxadنین دئدیگی کیمی: آنین[تبریزین]اهلی قوچاق، همتxadلی و بارجاریقلی دیر.(دولتxadآبادی: 45) عصاردان اؤنجه نئچه تبریزلی، خطیب تبریزی، قطران، اخی سعدالدین، نجم الدین نعمانی تبریزی، قاسم انوار، همام و نئچه بونلارا تای زامان جبرینده فارس دیلینده یازیب- یارادسالاردا، اؤز آنا دیللرینده دیرلی ایزلر قویوبلار. شوبهه xadسیز مولانا عصاردا اونلاردان بیری دیر. نئجهxad کی عصار اؤز اثرین نظامی xadنین خسرو و شیرین سایاغیندا یازیب دیر و اثرینده دؤنه دؤنه نظامیxadنین آدین و اثرلریندن بیت گتیرمگ ایله اؤز بورجونو بو دیلداشینا ادا ائتمک ایستهxad ییب. همین مثنویxad فارس دیلینه یازیلسادا تورک دیلینده اولان کلمه xadلری مهارتله و گاه فارس کلمهxadلریله جناس ائتمه xadسی، شاعیرین تورک کؤکلو اولدوغونو آندیریر. ( قرا- ییلدوز- سنجق-طُغان- ترلیک- خاقان- قراخان- منجوق- بگتر- بارس و...)به من ده تا زعکس تیغ رخشان قرا سازم جهان را بر قراخاندرآمد همچو شیری شرزه در بارس: پلنگ رزم و شیر بیشهxadی پارس.

عصار، گنجهxadلی نظامیxadدن الهام آلاراق کوزمیک عنصرلاری جانلاشدیریب و اونلاری انسانلارا کیمی یئر اوزَرینده یاشادیب و یئنی بیر اثر یارادیب دیر. گاه نظامی xadنین بیتxadلرین عیناً اؤز پوئماسیندا گتیریب دیر. همین مثنوی فارس و تورک ادبیاتیندا بؤیوک بیر رل اویناییب دیر.
چه خوش گفت آن بلند اختر درآن حال، که میxadزد از برای دیگران فال.
«بسا فالا که از بازیچه برخاست، چو اختر میxadگذشت آن فال شد راست.»[1]
سخنگویی که درّ معنوی سفت، به عزم حال شه این بیت خوش گفت:
«چه خوش باشد که بعد از انتظاری، به امّیدی رسد امّیدواری»[2]
حافظ حسین کربلایی، روضات الجنانxadدا عصارین اثرین تانینمیش پوئمالاردان سانیر و یازیر بو اثرده چوخلو بدیعه و لطیفه xadلر ثبت اولونوب... عصارین؛ مهر و مشتریxad دن باشقا شعر دیوانیxadده وار.( ج1: 363)
تاسفله بو اثر ایران ادبیاتیندا گؤزلردن ایراق اولوب و اولدوغو قدر تانینماییب. ادبیاتچیxadلار اونون اوخوماسینا ماراق گؤسترمه xadییبxadلر. عصار بو پوئمانی بدیعی صورتxadده نظمه آلاراق ائل آراسیندا اولان مثلxadلردن، کنایه xadلردن، حتی فولکلوریک ادبیاتـدان قات- قات فایدالانیب دیر. مهر و مشتری بیر پوئمادان علاوه تبریز خالقی نین هابئله او گونـکو ایران ادبیاتین و کولتورون گؤسترمهxad گه بؤیوک اؤرنک ساییلیر.
دئمهxadلی کی مولانا عصار اؤز اثرین عشقنامه آدلاندیریر کی عصاردان سونرا یازیچیxadلار بو اثری «مهر و مشتری» آدلاندیریبxadلار.
ز نسخ نظم چون بسترد خامه بخواند این داستان را عشق نامه
عصار اؤز اثرینده عبدالرحمن بن جوزیxadنین «ذم الهویا »کیتابیندان سؤز آچیر و یازیرکی:
در این باب ابن جوزی را کتابیست، که هر بابی از او فصل الخطابیست
کتابی معتبر ذم الهویا نام، در آنجا آن امام و فخر ایام،
شبیه و مثل این هیجده حکایت، معنعن کرده از عدلان روایت.
جمالی دهلوی( - 976هـ) اؤز « مهر و ماه» اثرین، عصارین مهر و مشتریxadسیندن تقلید ائدرهxadک، نظمه آلیر. جمالیxadدن باشقا؛ بهشتی سینان( -917هـ)، آماسیالی منیری( -927هـ)، علی بن عبدالعزیز ( -980هـ)، میریحیی( - 1008هـ) هابئله عزمی تخلّصیله تانینان مولی پیرمحمد ( -990هـ) کی بو اثری پیرمحمدین اوغلو، مولی حالتی( -1093هـ)تکمیلxadلشدیریر. ملا مشیxadزاده درویش فکری، ( -992هـ) و لقمان بن سیدحسین( - 1010هـ) و آقاخان بن امیرحسینی( ؟) عصارین اثرین تورک دیلینه چئویریرلر. (باخین اسما شاهین، حسانxadین مهر و مشتریxadسینین یئنی بیر نسخهxad سی، دیوانی ادبیات آراشدیرمالاری درگیxadسی، استانبول، 2020)
شاعیر عشقی دوزگون و ائلاهی معنادا ایشه آلیب دیر و اؤز مثنویxadسینده عالی صورتxadده اونا توخانیر. او عشق ایله هوس آراسیندا فرق سانیر و پوئمانین سونوندا بو مطلبه ایشاره ائدیر. شاعیر مهر و مشتریxadنین اؤلوموندن یازاندا، عشقی بئله آراشدیریر.
حقیقتxadدن اونون کیم یوخ شعوری، گلر ظلمت، گؤزونه عشق نوری...
اگر بیر لحظه بیر عنّینه صدبار، اولولار و امین و اهل و دیندار،
قیلالار لذّت شهوت حکایت، اولاماز هیچ مسموع اول روایت.
بو مشربxadدن اونون کیم یوخ نصیبی، نه بیلسون اول محبّی و حبیبی...
نه دوتام کوره آیینه برابر، نه چالام عوددن کیم حظ آلا کر.
ایران دایره المعارف ایسلامیxadسینده یازیر« مهر و مشتری اوچ کره تورک دیلینه ترجمه اولونور.(رحیم رئیس xadنیا) البت تورکیهxadده ایسلام انسکلوپدیاسیxadدا بئله یازیر و دئمهxadلی رئیسxadنیا یازدیغی سؤز تورک قایناقلاری اوزرینده اولمالیxadدیر.
اما بو آرادا «حسّان» آدلی بیر شاعیر مهر و مشتریxadینی ایلک دفعه ساده، روان، آخیجی و آرتیق مهارتله تورک دیلینه چئویریب. لیکن اؤزو ادبیات دونیاسیندا اولدوغو قَدَر تانینمامیش قالیب. حسّان ایکینجی سلطان مراد طرفیندن حؤکم آلیر کی عصارین مهر و مشتری اثرینی تورک دیلینه چئویرسین و الحق بو ایشی اعلیا درجهxadده یئرینه یئتیریب دیر. ایکینجی سلطان مراد چوخ درایتxadلی و دوشونجهxadلی پادشاه ایمیش. سلطان مراد ادرنه شهرینده اولاراق اینجه صنعتxad هنرلره چوخ ماراق گؤستریب، شعره و موسیقیxadیه علاقهxadلی اولوب، شاعیرلره محبت ائدیب و اونلارا صله وئررمیش. دؤیوش زامانی چاتاندا بزم مجلسین بوراخیب رزم جوشنی گئییب میداندا حاضیر اولارمیش. بو پاشا 18 یاشیندا(824هـ) تختxadده اوتوروب و نهایت(854-855هـ) ایللرینده، 48 یاشیندا دونیادان گؤز اؤرتوب. سلطان مراد درباریندا اولان شاعیرلردن بیریسی حسّان آدیندا شاعیر دیر کی سلطان مرادین امری ایله عصّارین مهر و مشتری مثنویxadسین تورک دیلینه چئویریب دیر.
اغراق دئییل اگر دئسک حسّان، عصّارین الیxadنین اوستونه دوروب و اونون قوشدوغو پوئمانی، اعلا صورتده چئویریب و بزک وئریب. حسّان، پوئمانین سئیرینده، یئری گلدیکده غزل، قصیده و یا بیر قطعه شعر ایله داستانا آرتیق گؤزللیک وئریب و اوخوجونو ذؤوقه گتیریب و پوئمانین آردین توتماغا ماراقلی اولور. داستانین بیر حیصهxad سینده؛ مهر عود وورماغا مجلسه واریر و اورادا اولانلار مدهوش اولورلار، ائله کی:
فلکxadدن عود گیبی قوپدو فریاد، که چالدین عودی خوش، چنگت مریزاد!
زحل تاج آتدی ذؤوقیندن سمایه، رداسین مشتری سالدی هوایه.
بو شعری سوزناک و فرقت آمیز، دئییب شه کؤنلونه سالدی آتش تیز.
حسان داستان بورایا چاتدیقدا پوئمانی بیر عاشقانه غزل ایله زینت وئریب که بو غزل عصّارین منظومهxad سینده یوخدور. البت که اوخوجونون اوره xadیی داستان بو یئره چاتدیقدا بیر غزل ایستیر و حسّان بو ظرافت شاعرانهxad یه دریندن تانیشxadایمیش و گؤزل بیر غزل ایله پوئمانی تلطیف ائدیب دیر.
کیشی کیم گؤره قارشوسوندا سنین گیبی محبوبی، سالار جانینه زولفون اوجو یوز غوغا و آشوبی.
چو ریحان خطّینی گؤردوم محقّق اولدو بانا کیم، همان یاقوت لعلیندن گؤرر جانلار خط خوبی.
دیلهxadمازم که توزلاره بولاشا آتینین نعلی، قو کیرپیگیمله هر دم کیم اورام اول یولا جاروبی.
قاچان بنزاییسر خطّ و قدینه سونبول و شمشاد، گیاهی ذکر ائدن کیمدور نه یئرده اکدیلر چوبی.
یوزوندن سال نقابینی که یوسف گیبی گؤرهxadسن، دو صد مجنون زلیخانی، هزار افتاده یعقوبی.
بنیم دار کؤنلومه باغشیلاغیل کیم ایکی عالمده، همین سودای عشقینxadدور آنین کامی و مطلوبی.
چو مهرین باغری قان دولدو نه صابرلیق گله آندان، گرهxadک اوّل کؤنول صابر بلایه، آخر ایّوبی.
***
و یا بو بیتxadده دونیانین وفاسیزلیغیندان سؤز آچدیغی یئرده گؤزل بیر جناس ایله اوخوجونو سرخوش ائدیر.
عصار: در این میدان ناهموار غبرا، سکندر خورد اسپ عمر دارا.
حسان: بو میداندان کـآدی دور صحن غبرا، سکندر سیندی، دارا چیقدی دارا.

حسّان،ترجومهxad سینی هزج مسدس محذوف (مفاعیلن مفاعیلن فعولن) بحرینده قلمه آلیب. حسان اؤزو پاریس نسخه xadسینده مثنویxad نین بیتxadلرینین ساییxadسین 5670 یازیر.
سورولسا قاچدور ابیاتینه اعداد، دئگیل بئش بین آلتی یوز و هفتاد.
تورک یازارلاری حسانxadین دوغوم ایلینی 766 و اؤلوم ایلینی (840هـ)، 74 یاشیندا تخمین ائدریرلر. حسانxadین مثنویxadنین سون بیتxadلرینده، ترجومه ایلینه ایشاره ائدیر و اونون قورتولما ایلینی 835 ایلینده آندیریر.
سبب تاریخه پس شاه کرم دور، اعزّالله انصاره علم دور
لیکن پاریس نسخهxad سینین سونوندا 848 ایلینه قارشی گلمک اولور. تاسّفله حسانxadین یاشامی بارسینده تذکره xadلرده گؤزه گلیم بیر مطلب یازیلیماییب. یالنیز سهی بئی تذکرهxad سینده اونون بارهxadسینده نئچه سطر قدَری تانیتیم وئریلیب.
« بو داخی سلطان مراد شاعیرلریندندیر. اسلوب نظم و غزلxadده مسلّم و قاعده xadی اشعارده مستحکم، فصیح و بلیغ کیمسه اولوب. تتبع قصاید و غزلیات و ممارست منشآت و مکاتبات ائتمیشدیر. غزلده بیxadبدل و هر جنس نظمده مکمّل. گؤزل ابیاتی چوخ غرّا و منتها غزلیاتی آرتیقxadدیر. سلطان مراد علیهxad الرحمه و الغفران ملازمتینده مدت عمری نهایت و وعدهxad ی روزگاری غایت بولوب. دنیادان آخرته نقل ائتدی. بو مطلع آنین دور:
بو گون ای دل نگاره همدم ایسن، بحمدالله شاد و خرّم ایسن.» (تذکره xadی سهی: 59)
سهی بئی سؤزلرینه تکمله اولاراق حسّانxadدان بو تک بیت اونون شعرده آرتیق هنرینی آندیر. او یئرده کی عصّار یازیر:
سخن باریک باید گفت چون موی، مگر چیزی نماید زآن میان روی
حسّان تام گؤزلxadلیک ایله اونو بئله ترجومه ائدیر.
گرهxadکxadدور قال اینجه شؤیله کیم قیل، میاندا نسنه یوخ قیلجا نظر قیل.
حسان بعضاً ترجومهxad سینده منفی اولان بیتی، پوزوتیو صورتxadده و گاه عکس بیان ائدیر:
عصار: کسی کو شمع را در شب نشاند، یقین در حیرت ظلمت بماند.
حسان: کیشی کیم شمعی گئجهxadده یاخیب دور، گمانسیز ظلمت و غمدن چیخیب دور.
عصار: معانی را بود از قید کتبت، برِ اهل حقایق فضل و رتبت.
حسان: معانیxadیه اولماسا قید کتابت، حقایق اهلینه اولمازدی رتبت.
عصار: چو از سرچشمهxadشان این آب نگشود، روان گشتند سوی بحر چون رود.
حسان: چون اول سرچشمهxad لردن آب آچیلدی، دنیزدن یانه جویه باب آچیلدی.
اؤنجه دئدیگیمیز کیمی عصار، گنجه xadلی نظامیxad نین خسرو و شیرین منظومهxad سیندن الهام آلاراق گاه اونون بیتxadلرین عینا پوئمادا گتیریب دیر، حال بو کی حسّانxadدا همین بیتxadلری عیناً و فارسجا اؤز اثرینه آرتیریب دیر. بو قیدلر گؤستریر که حسّان فارس ادبیاتینا و اثرلرینه دریندن تانیش ایمیش.
نه دئدی اول بلند اختر، نکوحال، که ایراقلار ایچون آچار ایدی فال!
«بسا فالی که از بازیچه برخاست، چو اختر میxadگذشت آن فال شد راست.»
دلیب بیر سؤز آریxadدور معنویxadده، بو بیتی خوش بویورموش مثنویxadده.
«چه خوش باشد که بعد از انتظاری، به امّیدی رسد امّیدواری.»
پاریس نسخهxad سینه گؤره پوئما 848جی هجری ایلینده یازیلیر. «وقع الفراغ من تحریره و تسویده علی ید العبد الضعیف النحیف المذنب المحتاج نبی بن رسول بن یعقوب غفر الله لهم و لجمیع المومنین. سنه 848»
بللی دیر کی بو الیازما نسخهxadلر حسّان الیازماسیxadنین اوزرینده قلمه آلینیب دیر. البت عصّار اثریله، بو نسخهxadلری اوز- اوزه قویدوقدا باشا دوشوروک کی بیر سیرا سهو اوخونوشلار و سهو یازیلار اوز وئریب و چوخ احتمال ایله بو سهولر استنساخ ائدنلره عایید اولور. اؤرنک اوچون بو نئچه بیته باخمالیxadییق:چکاییم بو دم ائدیب چینهxad ی دل، مسلسل خطـدن آنلارا سلاسل.(عصار: کینهxadی)همان دم شرم و خجلتxadدن به صد رو، قراره بو و اول اولا سیهxadرو. (عصار: سرخی)سواد چشمی گیبی مظهر نور، سانا یئری نئته کیم دیدهxad ی نور. (عصار: حور)ید الجوزا قیلیب تدبیر و دفتر، یازیبان سعد رامح جدیxadده سر. (عصار: ذابح)دئدی اونا مشتری معذور سن وار، حقیقت قصدینه یوخدور سنه بار. (عصار: قصر)درونه چون سالا شوق جدالیق، چیقار تیشره غرضلرله ریالیق. (عصار: خدالیق)بو خط استوا تا خط محور، کیم اولدو چار سطح ضلع اغبر.( عصار: چار ضلع سطح)
نظره گلیر حسان ادرنهxad لی شاعیر دیر و یا ان آزی بو پوئمانی ادرنه xadشهرینده یازماغینا ایشاره ائدیر. اسما شاهین اؤز تدقیقاتیندا حسّانی ساروه انلی یازیر.(شاهین، اسما،2020، دیوان ادبیاتینین آراشدیرمالاری درگیxadسی: 605-635) ایسترسه حسان، ادرنه xadلی و یا ساروه انلی اولسون آنجاق پوئمانین دیلی و ادبیاتی بو گونکو آذربایجان دیلینه چوخ یاخین دیر و اونون آذربایجاندان اورایا گئتمهxad سیxadده ظن ائدیلیر! اونودماxadیاق کی او دؤورلرده آذربایجان و عثمانی دیالئکتلری آراسیندا بو گونکو فرقلر گؤرونمهxadییر و بیز بو بیرلیگی قاضی احمد برهان الدین دیوانیندا آرتیقراق گؤروروک.
خصوصا ادرنه شهرینده بو سؤز، قاتی بازار سؤزلوقدان بولر سوز....
بنم حسّان و لفظیم چرب و شیرین، چکم خسرولره حلوای رنگین.
عمربن مزید 15جی عصرین دیوانی شاعیری اؤز مجموعه النظایر اثرینده یازیر: حسانxadین 16 شعری بولونمکxadده دیر. بونلارین بیری قصیده، 15ی غزل دیر. غزللردن 12xadسی نظیره اولاراق یازمیشدیر.(کامل تکین، 1986، مهر و مشتری حسان، یوکسک لیسانس تئزی، استانبول) چوخلو احتمال ایله حسانxadین شعر دیوانیxadده اولموش اولا کی هلهxad لیک الیمیزه چاتماییب دیر.
چو هر معنیxadده وار سؤز دفتریمده، همان یوخ مثنویxadدن محضریمده.
پس اول نسبتxadله قیلدیم اونا مدخل، کـاولا حق فضلیله دیوان مکمّل.
بو بیتxadلر آندیریر کی حسان او بیری شعر قالیبxadلرینده آرتیق شعری واریمیش و همین پوئمادا غزل، قصیده و قطعه یازماق هنری بللیxadدیر. حسان مهر و مشتری ترجومهxad سینده اؤز هنرین مثنوی قالیبنده اوزه چکیر و گوونج ایله بو تکلیفی سلطان مراد طرفیندن قبول ائدیر. دئمهxadلی کی عصار اؤز اثرین تکجه مثنوی قالبینده قلمه آلیر. لیکن حسّان پوئمانین باشلانیشیندا نئچه قصیده و داستانین آراسیندا دؤنه دؤنه غزل یازماق ایله هم اوخوجونو آرتیق ذؤوقه گتیریر و هم اؤز هنرین باشقا قالیبxadلرده اوزه چکیر.
حسان؛ مهر و مشتری پوئماسین چئویرنده، عصّارین اثرینه وفالی قالاراق پوئمانین باشلیقxadلارین فارسجا یازیب و اغلب عصّارین عنوانxadلارین اؤز اثرینده تکرار ائدیب. حسان بو پوئمانین باشلانیشیندا یازدیغی قصیدهxad ده اؤز هنرین اوزه چکیب و مفاخیرهxadلی بیته دایاناراق؛ عنصری و مجد همگردن آد چکیر کی بونلار حسانxadین شعرین اوخویاراق حیرتده قالارلار. همین بیتxadلرده او نثرده افضل و اوستون اولدوغونادا ایشاره ائدیر.
ضمیری تیغxadوش دلکش، سلیس و تیز و روشنxadتر، که نظمی لفظی پر عَذب و شکر چون نطق دلبر دور.
مقلّد نثرینه هر منطقی کیم تیز فطنت دور، محیّر شعرینه گر عنصری و مجد همگر دور.
حسانxadین بو بیتی، اولو خاقانیxadنین بیتـین خاطیرلاییر کی یازیر:
رشک نظم من خورد حسان ثابت را جگر، دست نثر من زند سحبان وائل را قفا
ایکی الیازماxad حسانxadین مهر و مشتریxadسیندن تانینیب دیر. بیری مونیح نسخهxadسی و او بیری پاریس نسخهxadسی دیر. مونیح نسخهxad سی بو گونکو رقعی قالب آدلان کیمی 379 صفحه دیر و پاریس نسخهxad سی دیوانی قطعxadده اولارق 89 صفحه دیر. بهروز ایمانی ترتیب ائتدیگی مهر و مشتری کیتابیندا حسّانxadین لس آنجلس نسخه xadسیندن یازیر کی لس آنجلس اونیوئرسیته xadسیxad نین کیتابخاناسیندا B.565نؤمره ایله ساخلانیلیر.(ایمانی: 45) الیمیزده اولان کیتاب مونیح و پاریس نسخهxad لریxad اوزَرینده ترتیب وئریلیب دیر. بو ایکی نسخه، بیری بیریندن بیر آز فرقلی اولسادا، بو فرقxadلر هر صفحهxadنین اتَگینده، پاریس و مونیح آدینا ایضاح وئریلیبxadدیر. هر ایکی الیازمادا اولان سهولردن، یقین ائتمگ اولور کی بو الیازمالار حسّانxadنین اوز خطّی ایله دئییل و هر ایکی نسخه xadنی باشقا ناسخ توپلاییب دیر. کیم نه بیلیر بلکه بیر گون بو اثر حسانxadنین ال یازیسی ایله تاپیلا و اثر تام سهوسیز الیمیزه چاتا. ان شاا...
حسانxadین ترجومه xadسی مقالهxad نین یازاری طرفیندن، وزیری قلعینده 300 صفحهxad ده xadچاپا حاضیرلانیب، ان شاا... یاخین گونلرده اوخوجولارین الینده اولور.

مونیحxadxadده ساخلانیلان الیازماxadنین ایلک صفحهxadسی

پاریسxadxadده ساخلانیلان الیازماxadنین ایلک صفحهxadسی

قایناقxadلار:برهان الدین، قاضی احمد، 1395، دیوان قاضی برهان الدین، تصحیح محمدرضا کریمی، تبریز، نشر اخترتبریزلی، یاشار، ویژهxadنامهxad ترکها و ایران، نشریه دانشجویان آذربایجانی دانشگاه علم و صنعت، شماره 13تذکرهxadی سهی چلبی ، آناتولی، ناشر آمد.تربیت، محمدعلی،1391، دانشمندان آذربایجان، به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد، تبریز، نشر اختر.تکین، کامیل، 1986، مهری و مشتری حسان، پایانxadنامه فوق لیسانس، انستیتوی علوم اجتماعی، استانبول.حافظ حسین کربلایی، روضات الجنان، 1344، تصحیح جعفر سلطان القرایی، ج1، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.حقی اوزون چارشیxadلی، اسماعیل، 1368، تاریخ عثمانی، ترجمه ایرج نوبخت، تهران، انتشارات کیهان.خاماچی، بهروز، 1383، تاریخ تبریز در ادبیات ایران و آذربایجان، تبریز، انتشارات احرار.دولتxadآبادی، عزیز، 1375، سخنوران آذربایجان، ج1، تبریز، انتشارات ستوده.شاهمرسی، پرویز، واژهxadنامه دوسویه ترکی-فارسی، نسخهxadی اندروید.شاهین، اسما، 2020، مجلهxadی «دیوان ادبیاتی آراشدیرمالاری»، شماره 24، استانبول.صفا، ذبیح الله ، 1386، تاریخ ادبیات ایران، ج 2، تلخیص محمد ترابی، تهران، انتشارات فردوس.عصار تبریزی، شمس الدین محمد، 1375، مهر و مشتری، تصحیح رضا مصطفوی سبزواری، تهران، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی عصار تبریزی، شمس الدین محمد، 1398، مهر و مشتری، تصحیح م.کریمی، تبریز، نشر اختر.عصار تبریزی، محمدبن محمد، 1394، مهر و مشتری به اهتمام بهروز ایمانی، تبریز، انتشارات آیدین.لغتxadنامه دهخدا، نسخهxadی اندروید.هیئت، جواد، 1380، سیری در تاریخ زبان و لهجهxadهای ترکی، تهران، نشر پیکان.

[1] 0 خسرو و شیرین نظامی.
[2] . خسرو و شیرین نظامی