"دوققوز بیتیک" کتابینا باخیش

1 1

آناوطنیمیز آذربایجان، تورکxad یوردو اولاراق مین ایللری آرخادا قویوب و بوگون بورادا یاشایان تورک ملتی، اؤز مدنیتی، تاریخی و دیلینی منیمسه xadمکxadله اؤز کیملیگینه صاحب دورور. کئچن اونxadایللره قدر، بئله تصوّر یارانمیش و تبلیغ اولونوردو کی آذربایجان اسلامدان سونرا، سلجوق و اوغوز ائللری بورایا گلهxad رک آذربایجان بو زماندا -یعنی 1000 ایل بوندان اؤنجه- تورکله xadشیب؛ اصلینده یئرلی یوخ، بلکه اورتاآسیادان گلمه خالقلار ایچینده تانینمالیxadدیر؟!. نهایت بئله تصور اولونوردو: تورک xadدیلی آذربایجانا گلدیکده، اؤز گؤزللیگی و اؤزللیگی xadاوچون باشقا دیللری اؤزونده حل ائتمیش و بوگونه قدر خالقین کیملیگینی ساخلامیشدیر. البته بیر سیرا ادبی و تاریخی قایناقلار اوزه چیخاراق، بو سؤزون تحریف اولونماسینی اورتایا قویوردو؛ آما او قدر گوجلو دئییلxadایدی. کئچن اونxad ایللرده، بیلیم دُنیاسی گلیشیب، یئنی بیلیملر اورتایا گلدی. بیر سیرا قایناقلار دا اوزه چیخدی. عالملرین بو ساحهxadده چالیشمالاری، بو قایناقلارا و بیلیملره آرخالاناراق مختلف تئورولارین اورتایا قویدوغو عیان اولدو. بو آرادا آذربایجان عالملریxadنین آراشدیرمالاری اؤزل بیر یئر قازانیر. او جُمله xadدن پروفسور فریدون آغاسیxad اوغلو (جلیلوو) (1945 دوغوملو، باکی دولت بیلیمگهxad سیxad نین علمی اؤیه xadسی) "اورمو تئوروسو"نو بیان ائدیب ثبوتا چاتدیرماقلا ان بؤیوک حرکتی یاراتدی.

بوگون اورمو تئوروسو عئینی حالداکی یئنی بیر تئورودور؛ تمام سندلر، اسکیxadتانیما، اسطوره xadتانیما، قومxad گرافی، دموگرافی، تاریخ و باشقا-باشقا بیلیم لرین الده ائتدیگی نائلیتلر، بو تئورونون ثبوتوندا اؤنملی رول اویناییرلار. گونxadبه xadگون بو تئورونون طرفدارلاری دا چوخالمادادیر. پروفسور دؤکتور فریدون آغاسی xadاوغلو نئچه کتاب بو ساحهxad ده یازاراق، علمی سندلرین آرتیریلماسییلا، داها انکار امکانینی وئرمهxadییر. او، "دوققوز بیتیک" اثریله بو تئورونو دولقونلاشدیرمیشدیر. بو "دوققوز بیتیک" اثرینده ترتیب ایله آشاغیداکی عنوانلارلا بو تئورونو اثبات ائتدیریر:

عالم بیرینجی جلدده "تاریخی قایناقلاری"نی آراشدیریر و درین معلوماتلاری هارادان توپلادیغینی آچیقلاییر. بورادا مختلف دیللرده و چئشیدلی ملتxadلرین عالملری یازان اثرلری الده ائدیب، اونلارا اساسلاناراق تئوروسونون ثبوتونا چالیشیر. عئینی حالدا بو قایناقلارین معتبر اولدوغونا دا دقت یئتیریر.

ایکینجی بیتیکده "تاریخی جغرافیا"نی آچیقلاییر؛ تاریخ بویو بو بؤلگهxad ده هانسی خالقلار، هانسی دیللر یاشامیش و اونلارین یاشادیغی جغرافیالار هارالار اولدوغونو وورغولاییر. عالم، بو قونودا اقلیم مسألهxad لرینه دقتله توخونور و بورادا یاشایان، هابئله بورادان کؤچن و ائتکی قویان ائللری تانیتدیریب و اونلارین قالان آبیده xadلرینی ده گؤز اؤنونه آلیب آذربایجان توپراغیندا و خالقیندا قویان ایزلری دقتله آراشدیریر.

سونرا "آذربایجاندا قورولان قدیم دولتلری" آراشدیریر. آذربایجاندا ان اسکی دولتxadلر یارانیب و ایزلرینی بوگون آختاریب تاپماق اولور. بو قونو چوخ اؤنملی بیر قونودور، چونکی نئچه مین xadایللر سونرا بورایا گلن خالقلار بوگون یئرسیز ادعالار اورتایا آتیرلار؛ بیلدیگیمیز کیمی بیر یاندان بونلار امپریالیستلره باغلیدیرلار و او بیری یاندان امپریالیستلر ده بونلارا قوّت وئریرلر بلکه بؤلگه xadده ملتلر آراسیندا آیریلیقلار یارادیب اؤز سرمایالارینا میدان آچسینلار. البته عالم – آغاسی xadاوغلو سیاسته قاتیلماییر و اؤز علمی یولونو گئدیر؛ بونونلا بئله، بوگونوموزده بو امپریالیستی گوجلرین ایشلرینی گؤروروک.

دؤردونجو بیتیک "تاریخی قومxadگرافی"ه عاییددیر. قومxadگرافی دئدیکده، انسانلارین و مدنیتلرین سیستماتیک تدقیقی نظرده آلینیر. اونون ترتیباتی ائلهxadدیر کی، تدقیقاتچی جمعیتده xadxadکی مدنیت حادثهxadسینی اؤیرَندیگی موضوع باخیمیندان آراشدیریر. قومxadگرافی بیر قوروپون مدنیتینی یازیلی و تصویرلی فورمادا تمثیلxad ائدن بیر واسطهxadدیر؛ اودور کی، اونون ساییلا بیلن بند و یا اسم کیمی اِفاده اولونماسیندان آسیلی اولاراق، بو افاده باشقا معنا کسب ائدهجکدیر. ساحه آراشدیرماسیxadنین نتیجهxadسی و یا حادثه حساباتی مَدنی قوروپون حیاتیندا بیلیک و معنا سیستمینی تمثیل ائدیر.

عالمین قومxadگرافی انسان تانیما تدقیقاتلاریندا ان مهم تدقیقات مئتودلاریندان بیری کیمی اله آلینیر. بیلیریک بو علم، 18جی عصرین سونلاریندا اروپالیلار طرفیندن باشقا قطعهxadلرین انسانلاریxadنین حیات طرزینی بیلمکxad اوچون استفاده ائدیلمیش و 19جو عصرده چیچکلنمیشدیر. او، اؤیرهxadxadنیلن اجماعین حیاتیندا اشتراک، مصاحبه و تصویرله یاناشی مشاهدهxadیه اساسلانیر و دیگر انسانی (انسانی علملر) علملرده آز-چوخلوغو و گؤزللیکxadلری آچیقلاماقxadاوچون یول-یولاقلاردان فرقله xadxadنیر. قومxadگرافی تدقیقاتلاردا، تدقیقات ساحهxadسی و انسان قوروپو محدود و کیچیک اولمالیدیر، بلکه تدقیقاتچی بؤلگه xadنی بو شکلده (محدود سایدا) اؤیرهxadxadنه بیلسین. بونا گؤره ده تکxadموضوعلو تدقیقاتی انسانxadتانیما تدقیقاتلار ساحهxad سینده چوخ واجب بیر مساله کیمی نظرده توتولور. انسان قوروپلاریxadنین مختلف ساحهxadلرین انسان تانیما تحلیلی تدقیق اولونان اراضینین قومxad گرافیک تدقیقینه اساسلانیر کی، بورا اقلیم، اقتصاد، معیشت، جمعیت، عائله، دینی - سیاسی، دولتچیلیک، مراسملر، اینانجلار، فولکلور و ادبیات، و باشقا ساحهxadلر، حیاتین تفرعاتلاری و طرفلرینی آراشدیریر.

قوم xadگرافی محدود جمعیتده انسان فعالیتیxadنین مادی و غیرمادی تظاهرلریxadxad نین اطرافلی و هرطرفلی اؤیرهxadنیلمهسیxadدیر. بو تعریف و خصوصاً ده “دقیق” و “هر طرفلی” دئییمxadلری قومxadگرافی و انسانxadتانیمانین یانلیش اولماسینا سبب اولموشدور. اما “انسان فعالیتیxadنین مادی و غیرمادی تظاهرلری” افادهسی قومxadگرافیxadنین احاطه دایرهxadسینی محدودلاشدیریر. باشقا سؤزله، قوم xadگرافینی انسانلارین تصویری تدقیقی آدلاندیرماق اولار. بو تصویرین نتیجهسی ائله حسابلانمیش قایدالارا مالکدیر کی، او، سونراکی آراشدیرمالارا و تحلیللره جواب وئره بیلر. قومxadگرافی عادتاً فرضیه و نظریهxadلرله مشغول اولمور؛ چونکی قومxadگرافxadلار معلومات الده ائتمک اوچون تصویری حساباتلاردیر و مقایسه نتیجهسینده فرضیه، شرح و یا نظریّه سونراکی مرحلهلردهدیر.

قومxadگرافیxadنین مقصدی سوسیال واحده عایید اولان و آیریلا بیلن بوتون مسئلهلرین نسبتا دولغون تکxadگرافی و معروضهxadلری حاضرلاماقدیر کی، بو دا انسانxad تانیمانین “مقایسهلی” یولو و اونلارین بیرلشمهسی ایله عمومی نتیجهیه گلمهسینه سبب اولور.

قومxad گرافیxad نین ساحهلری

بونلاردان بیری تصویری قوم xadگرافی xadدیر. تصویری قومxadگرافی انسان حیاتینین مادی و غیرمادی علامتلرینی و گؤرونوشلرینی اؤز بیو-جغرافیاسیندا قید ائتمک صنعتیxadدیر. عادتا، بو تیپ فوتوگرافیxadدا بدیعی یاناشمالار داها آز اشتراک ائدیر و فوتوگرافی صادق و دوزگون واسطه کیمی اورادا اولانلاری عکس ائتدیریر. بو فوتوگرافی فورماسی درحال حیاتا کئچیریلمه xadxadمهxadلیدیر؛ داها دوغروسو، اوزونxadمدتلی پلانین و هدفین اولماسی لازیمدیر. عالم بونلاری درک ائدهxadرک نه گؤزل صورتده بو مئتودو اله آلیب و مسالهxad لره یاناشیر. بورادا چوخلو تصویرلر وئریر و اؤز تئوروسونا ثبوت اوچون، دقیق و دوزگون شکلxadلر گتیریر. کتابدا یوزلرجه تصویر گؤروروک و تمام تصویرلر آذربایجاندا بوگون موجوددورلار.

فوتوگرافیxadنین مثبت اولان جمعیتده اولماق و گوندهxadلیک فعالیتلری، گئییم نوعو، ماراقلاری و عادت-عنعنهلرینی عکس ائتدیرمک قومxadگرافیک فوتوگرافیدا اوغورلو اصوللاxadxadریxadدیر و عینیته اساسلانان ساحه تدقیقاتلاری کیمی نظره آلینمالیدیر.

او بیری طرفدن، قید ائتمک لازیمدیر کی، تصویری قومxadگرافی موجودلوغا اساسلاناراق معنا قازانیر. اصلینده فوتوگرافیxadنین موضوعسو اولان جمعی دُنیاگؤروشونه و ایدئولوژیxadسینه دقت یئتیرمک فوتوگرافا ثمرهلی کؤمک ائدیر. آنجاق بو اوزون تعریفلردن بونو دئمک ایستردیم ایراندا بو شیوه هله ده علمی شکلده ایشه آپاریلماییب و عالمین بو جهتدن گؤردویو ایش بؤیوک بیر آددیم ساییلیر.

ایراندا تصویری قومxadگرافی هله ده لازیم اولدوغو کیمی رسمی پئشه و ساحه کیمی تانینمیر، بیلیمxad یوردلاریندا و علمی-تدقیقات انستیتولاریندا ایسه داها چوخ قومxadگرافی موضوعسونون اؤزونه توخونولور. البته عالمین قومxadگرافی ساحهxadسینده درین 1 و دَیرلی معلوماتلار یاتیبدیر کی دقتله اوخوماق لازیمدیر. او چالیشیب تمام بوشلوقلاری دولدوروب و چاتیشمامازلیقلارین قارشینی آلسین. بونونxadاوچون ده تاریخ بویو انسانلارین سودان، داشدان، آغاجدان، بیتکیxadلردن و حیوانلاردان استفاده ائتدیگینی، اونلاردان امک آلتلری و آوادانلیقلار، یعنی جمعیتلرین مدنی حیاتینین اوزه xadرینده دایاندیغی آلت و آوادانلیقلار حاضرلایا بیله xadجهxad یینی آچیقلاییر.

پروفسور آغاسیxad اوغلو اکولوژی مسألهxadسینه ده دقت یئتیریر. اکولوژی، انسانلارین اطراف محیطی حیات اوچون اَلxadوئریشلی حالا گتیرمک اوچون استفاده ائتدیکلری آلتلر مختلف اؤلکهلرده مختلف و دَییشکن اولدوغو، عالمین نظرینده قاچینماز بیر دورومدادیر. او بیلیر کی اکولوژی هر بؤلگهنین طبیعی خصوصیتلرینه اساسلانیر. انسان مناسبتلرینی و جمعیتین تکنیکی فعالیتینی آنلاماق، اونون اکولوژی آدلانان طبیعی-جُغرافی محیطینی اؤیرنمکله آراشدیرمانی معنالی ائدیر.

هر بیر جمعیت او بؤلگهنین اقلیم و جغرافی طلبلرینه اویغون معین طبیعی مکانلارا مالکدیر. قومxad گرافیدا بؤلگو، تانینما، استحصال، بؤلگو و استهلاک، و بو مرحلهلرین هر بیرینین خصوصیتلری اؤیره xadxadنیلیر. بو تدقیقاتلار اقتصادیات سندلرینین انسانxadتانیماسینی تماملاماق اوچون اساس یارادیر.

هابئله بونو بیلیریک کی هر بیر جمعیتین و یا سوسیال قوروپون ساغ قالماسینا ضمانتxadوئرن قایدالاری واردیر. قوهوملوق مناسبتلری، محکمه قایدا-قانونلاری، جمعیتین اداره اولونماسی و بو کیمی شئیلری اؤزونده عکس ائتدیرن و دیگر اجتماعی نهادلارا باغلی اولان، طبیعی کی بو مجموعهنین تدقیقی قومxadگرافیxadنین اولویّتلریندن بیری حساب اولونور و “اجتماعی انسانxadتانیما”نی فورمالاشدیریر.

یئنه ده آرتیرماق گره xadکیر کی اینانجلار، اینجه صنعت و ادبیات - جمعیتین دینی و بدیعی حیاتا باخیشی و نهایت دیل و ادبیات قومxadگرافی xadنین اؤیرنمه و آراشدیرما ساحه xadسینده مشغول اولدوغو مسئلهلردندیر.

هابئله تدقیقات مئتودولوژیسی – قوم xadگرافی تدقیقات مئتودو آدی آلتیندا تصویر ائتدیگیمیز تدقیقاتین اساس استقامتلرینه عمومی استناددیر، چونکی انسانxadتانیما تدقیقات شیوهxadسی قومxadگرافلارین و تدقیقاتلارینین و تجرُبهxadxadلرینین و مختلف مکتبلرین بیلیکلریxadنین اؤیره xadنیلمهxadسینی، گؤستهxadریشین قویولماسینی طلب ائدیر. قیسا و فایدالی آدلانان بیر اصول کیمی انسانxadتانیما تدقیقاتلاردا مُدل اولا بیلمز؛ بونا گؤره، تدقیقات مئتودو ایله باغلی قومxadگرافلارین بعضی آنلاییش و فکرلرینه استناد ائدیریک:

جغرافی اراضی

قومxadگرافی شیوهxadنین درین ماهیتینی نظره آلاراق، تدقیقاتین احاطه دایرهسینی محدودلاشدیرماق لازیمدیر؛ چونکی بصیرت امکانی یالنیز محدود ساحهدهدیر. تام معین ائدهxadبیلمک اوچون اؤیرهxadنیلن اجماع محدود حساب اولونور. بئلهلیکله، تدقیقاتچی قوروپ عضوو کیمی مشاهده و مصاحبه آپاریب و ائودن-ائوه مدنی عادت و داورانیشلاری قید ائده بیلر.

موضوع ساحهسی

فورمال و کمیت محدودیتی تدقیقات شیوه xadسیxadنین ایلک آددیمیxadدیر. لاکین جمعیت نه قدر محدود و کیچیک اولسا دا، تکنیکلرین، قایدالارین، مناسبتلرین و نهایت، جمعیتین مدنی خصوصیتلرینین کیفیت اهمیتی محدود دئییلدیر؛ اودور کی، عمومیxadلشدیرمه و سطحی آراشدیرمالارا یول وئرمه xadمک اوچون تدقیقاتچیلار مطلق اولاراق اجتماع نهاد و داها دا محدود بیر موضوع سئچیرلر و طبیعی کی، موضوع سئچمکله اونو مختلف اؤلچولرده و موضوع ایله باغلی آراشدیرماق امکانی وئریرلر. تدقیقاتچی واحدی محدودلاشدیرماقلا، بیلدیگی ساحهده تدقیقات آپاریب اؤیرهxadنه بیلر.

گؤرهxad جه xadییک کی، پروفسور آغاسیxad اوغلو، بو آراشدیرماسیندا قوم xadگرافی علمیxad نین تام اینجه xadلیکلرینی نظرده توتموش، درین بیر ایشه ال وورموش و هر بیر علمده آراشدیرماسینی ایره xadلی آپارمادا، لاپ یئنی مئتودلاری و او مئتودلارین اینجه xadلیکxadلرینی ایشله xadمیشدیر. بونلاری گؤردوکده داها اونون تئوروسونا شک ایله باخاماغا یول وئریلمه xadییر.

دؤردونجو بیتیکده "اسطوره xadتانیما"دا تاریخ مساله xadسینه توخونور.

آذربایجان اسطوره تانیماسی، آذربایجان خالقیxadنین تاریخی کؤکلری، ایلکین دُنیاگؤروشو، ابتدایی معیشت طرزی، قدیم عادت-عنعنه xadلری، معنوی حیاتیxad نین باشلانغیجینی ترنّم ائدن ادبی یارادیجیلیغیxadدیر. آذربایجان اسطوره xadتانیماسی احاطه xadلی سیاسی-اجتماعی فعالیت دایرهxadسینده هله ده سرّلی قالمیشدیر و فولکلورشناسلیق باخیمیندان هر طرفلی آراشدیریلمامیشدیر.

عنعنهوی مدنیتین قدیمکی اِلمنتلری، فولکلورشناسلیغین بیر سیرا نظری مسئله xadلریxadنین، خصوصیله اولوشومو ایله باغلی مسالهxadلرین حلّینده اساس منبعدیر. ابتدایی اینانجلارین تحلیلی اسطوره xadتانیما گؤروشلرین، ائلهxadجه ده دیگر ایلکین دوشونجه فورمالاریxadنین تاریخینی آیدینلاشدیرماق اوچون بؤیوک اهمیت کسب ائدیر. اسطوره، عادت-عنعنه xadلر و اینانجلاردان دوغان مراسم نغمهلری مختلیف یؤنلو قومی گئدیشxadلری تنظیملمکxadله یاناشی، خالقین اؤزونو معینلشدیریب تاریخی پروسهxadلرده یئر توتماسیندا خصوصیلشدیریجیxadلیک فونکسیونونو یئرینه یئتیریر. عالم، بو ساحهxad ده ده تمام موضوعلاری نظرده توتاراق کامل بیر باخیشا ال تاپیر. او، اسطوره xadتانیمانی دقیق صورتده بیلیر و آذربایجان اسطوره xadxadلریxadنین درینلیگینه واقف بیر عالمxadدیر. بونا گؤره بیلیر هانسی اسطورهxadلره اؤنم بسله xadمک و اونلاری الده ائتمک گرکدیر. بو ساحه xadده ده عالمین گؤردویو ایشی، عالمانه بیر ایش کیمی گؤروب اینانیریق. اونون معلومات دایره xadسی ده داها گئنیش و داها دقیقxadدیر. عالم، آذربایجان اسطورهxadxadلرینه درین باخاراق دوزگون نتیجه xadلر الده ائدیر و اوخوجونو، و هر بیر عالمی ایناندیرماغی باجاریر. بو ساحهxad ده علمی بیر ساحه اولاراق، تئورونون اثباتینا یاردیمچی اولور. عالم، علمی باجاریغی ایله، بورادا دا تئوروسونو ثبوتا چاتدیرماقدا باجاریقلیxadدیر.

آلتینجی بیتیکده "ادبیات و فولکلوردا تاریخ نئجه اولمالیxadدیر؟" -آراشدیرما قونوسو اولموشدور. آذربایجان فولکلورو دا هم زنگین و هم گئنیشدیر. عالم، بو قونویا دا درین باخیشییلا توخونور و اؤز تئوروسونا گؤزل اورنکxadلر گتیریر.

خالق مدنیتی و یا فولکلوردان: اینانجلار، افسانهلر، حکایهلر، موسیقی، شفاهی تاریخ، آتالار سؤزلری، خلق اینانجلاری، لایلالار و خلق عنعنهلری، چوخ گؤزل و درینxad بیلن بیر عالم کیمی اله آلدیغی تئورونو ثبوتلاماق اوچون بهره آلیر.

یئددینجی بیتیک: "آذر (تورک) دیلینین تاریخی"نی بو کتابین اساس قونوسو اولاراق، درین بیر آراشدیرما ایله ایره xadلی سورور. اوخوجو، بو بؤلومده ده درین معلومات قازانیر و گؤرور کی عالمین معلوماتی نه قدر درین و باخیشی دا نه قدر علمیxadدیر.

سگگیزینجی بیتیک اوچون "تاریخی علمxadتانیما"نی آراشدیریر.

علمxadتانیما، جسمله اونا وئریلن آد آراسینداکی علاقهیه، باشقا سؤزله، اشاره xadلهxadینله اشارهxadلهxadنن آراسینداکی علاقهیه اساسلانان علمدیر. حکایه ده پرسوناژلارین و همچنین بعضی یئرلرین آدلارینین وئریلمهxadسی بو علمین موضوعسونا چئوریلیر. بئله مناسبت، دُنیا ادبیاتیندا همیشه مؤلفین حکایهxadسینین پرسوناژلاری حقینده دئییلمه xadمیش شئیxadلری اوخوجو ایله بؤلوشمهxad سی تکنیکی کیمی قید اولونوب. آذربایجان ادبیاتی دا بو قایدادان استثنا دئییلدیر. عالم بو ساحهxad دن ده دوزگون یارارلانیر و "اورمو تئوروسو" اوچون علمی امکانلار یارادیر.

نهایت دوققوزونجو بیتیکده "آذربایجان تورکلرینین سوی کؤکو"نو بحثه قویور. بو موضوع داها اؤنملی و داها علمی بیر ساحه اولاراق، عالمین علمی جسارتینی گؤسته xadریر. بورادا عالم، اونلارجا اسکی دیللری ده تورک و یا آذر دیلی xadنین کؤکلریله اولان بنزرلیکxadلری و فرقلرینی ده گؤسته xadریر. بورادا گؤرونور کی عالم، اسکی دیللره نئجه تانیشدیر و اونلارین سؤزجوکلرینی، دئییملرینی، مرکّب سؤزلرینی دقیق و علمی شیوهxadلرله اینجهxadلهxadییب، تورک دیلییله توتوشدوروب نتیجه آلیر. بورادا بؤلگهxadنین تمام دیللرینه توخونور، بو دیللرین بیر سیراسی حقینده آچیق آشکار معلومات هر بیر کسین الینده اولماسا دا، عالمین الینده واردیر. بو اساسدا هر بیر اوخوجونون دوشونجه میدانینا گیریب و بو درین معلوماتیxadایله اونو یولا گتیریر. بو معلومات قارشیندا هر بیر اوخوجو باش اَیمهxadیه مجبور قالیر. عئینی حالدا، یانلیش تئورولارین اساسxadسیز اولدوغونو دا دوشونور.

پروفسور فریدون آغاسیxadاوغلو، بوگون اورمو تئوروسونو طرح ائتمکله آذربایجان تاریخینی، کیملیگینی یئنیدن یاراتما کیمی، علمی بیر ایشه ال آتمیش و علمی باجاریغی ایله اونو اثبات ائتمیشدیر. عالم، بو اثرینی و تئوروسونو دُنیا عالملرینه چاتدیرماقxadاوچون اؤز علمی درجهxadسینی ده اثبات ائتدیرمه xadیی باجارمیشدیر. او، ایللر بویو علمی قایناقلاری آراشدیریب، گؤزونون نورونو کتابلارین صفحه xadلرینده خرج ائتمیش، عُمرونو بو یولدا قویموش، یوزلرجه عالملرین ایستر تاریخ علمینده، ایسترسه جغرافیا و بیر چوخلو علمxadلر ساحهxad سینده چالیشمیش و درین معلومات الده ائدهxadرک بو تئوروسونا باشلامیش و ایللردن سونرا باجاریغینی گؤسترمیشدیر. اونون الینده اولان قایناقلار دُنیانین تمام کتابلارینی احاطه ائدیر و بیر چوخلو علملردن فایدالانیر. تاریخ، دیلچیxadلیک، سؤزجوکلرین کؤکونو آختاما علمی، فولکلور، فلسفه، و باشقا علملری تمام بؤلمه xadلریله برابر اله آلمیش، درین مطالعه ائتمیش و گئرچکxadلری یانلیشلاردان آییرد ائتمیش، الده ائتدیگی معلوماتی بیر-بیرینه دوگونلهxadییب و اورمو تئوروسونو اثبات ائتمهxadیه چالیشمیشدیر. یوزلرجه عالملرین باخیشلارینی اورتایا قویموش، ان اسکی زمانلاردان بوگونوموزه قدر بو علملر حقینده یازیلان نظریهxadلری آراشدیرمیش، بیر چوخلو وار اولان آبیدهxadلری اؤزو گئدیب آختارمیش، شکللر چکمیش و نهایت موفق اولموشدور ائله بیر نظریهxadنی میدانا گتیرسین کی هر بیر مخالفین سوروسونو جوابلایا بیلسین. نهایت اثبات ائتمیشدیر کی: بوگون آذربایجان تاریخی و دیلی، مدنیتی، وارلیغی و ازلی یوردو: آذربایجان اولموش و دیلی ده تورکو!

پروفسور فریدون آغاسیxadاوغلو بو اثرلریله پروتوتورک دیلینین یاراندیغی ایلکین آتایوردو )اورمو تئوروسو) مسألهxadسینی حل ائده بیلدی. عالم، بونو بیلیردی کی پروتوتورک دیلیxadنین هانسی چاغدا داغیلیب باتی و دوغو قوللارا آیریلماسی مسئلهxadسیxadنین تورکولوژیده دوغرو یورومو یوخxadایدی. بونون سببی، تورک دیلی تاریخی گرامر و تاریخی لهجهxadتانیما ساحهxadسینده جدّی آراشدیرمانین اولماماسی، تورک دیلی عائیلهxadسینین و پروتوتورک دیلیxadنین هانسی مکاندا و هانسی چاغدا یارانماسی، اؤزللیکله هانسی چاغدا داغیلماسی حقینده سؤیلهxadنن فکرلرین اسکی-تانیما بلگهxadxadلره دایانماماسیدیر. بو نَدَنله تورکلرین قومxadیارانماسی حقینده تورکولوژی علمینده چوخ فرقلی فکرلر اورتایا چیخمیشدیر. تورکولوژیده درین کؤک سالمیش، لاکین ثبوت اولونمامیش یانلیش “آلتای دیل عائلهxadسی” تئوروسو ایسه تورک قومونونxadیارانماسی علمینی چیخمازا سوق ائتمیشدیر. آغاسیxadاوغلو بو یانلیش تئوریه قارشی تورکولوژیده “اورمو تئوروسو”نو گوندَمه گتیردی. آیری-آیری لهجهxadلرین قوووشماسیxadایله یارانان بؤیوک دیل عائیلهxadxadلری، یعنی پروتودیللر میلاددان اؤنجه دؤردونجو مینxadایلده اقلیم دَییشمهxadلری سببیxadایله باشلانان کؤچلرله مختلف قوللارا آیریلمیش و آیری-آیری چاغلاردا بو قوللاردان یئنی لهجهxadلر و دیللر تورَنمیشدیر.

آلتای تئوروسو بوگون اؤز اهمیتینی الدن وئرمیش و اورتایا چیخان سورولاری بو تئوریxadایله یوروملاماق اولمور. آنجاق تورک دیلینین اؤنxadxadآسیادا اورتایا چیخماسینی ساوونان "اورمو تئوروسو"ایله میدانا گلن عالم- آغاسیxadاوغلو، بو ساحهxadده بؤیوک چالیشمالار و آراشدیرمالار آپارمیش و نهایت "دوققوز بیتیک" اثریله ثبوتا چاتدیرمیشدیر. بو آرادا بو تئورویلا تانیش اولماق اوچون، عالمین الده آلدیغینیز باشقا بیر اثری ده– "داشxadبابا، تورکون داش یادداشی" - داها یئترلیxadدیر. بو کتاب دا قاباقجا اوخوجولاریمیزا تقدیم ائتمیشیک. بو اثرین سونوجلاری دا قیسالمیش صورتده همین کتابدا (دوققوز بیتیکده) وئریلمیشدیر.

دئمک اولور داشxadبابا آبیدهxadلری تورک دُنیاسیندا یاییلاراق، بیر اورتاق ایستک کیمی تانینمادادیر. بونونلا بئله، بو آبیدهxadلر آذربایجان توپراقلاریندا داها اسکی بیر تاریخه مالکxadدیر. بورادا اولان داشxadxadبابالار، داشxadxadننهxadلر، داشxadآتلار، داشxadقوشلار، داشxadxadبالیقلار، داشxadxadقوچلار، داشxadxadبدیزلر و بالباللار نئچه مین ایللیک بیر تاریخه مالکدیرلر. اؤرنهxadیین مشکینxadشهرینده "شهر یئری" بالباللاری بونا آپ-آچیق بیر سنددیر. بو بالباللار ان آزی میلاددان اؤنجه اوچونجو مین ایله عاییددیر. بئله-بئله آبیدهxadلر تورک یوردلاریندا یوزلرجه موجوددور؛ آذربایجان توپراغیxadنین هر بیر بوجاغیندا نمونهxadxadلرینی گؤرمک اولور.

الینیزده اولان بو کتاب، دوققوز بیتیکxadدن بیرینجی جلد اولاراق – تاریخی قایناقلار عنوانی آلتیندا 2014جو ایلده باکیxadدا چاپ اولوب یاییلدی. بو اثرین علمی دوزنلهxadینxadلری پروفسور دؤکتور ولی علیxadیئو و پروفسور دؤکتور سلیمان ائلیارلی جنابلاری اولموشدور. یئنه دئمهxadلیxadیم الینیزده اولان اثر، کؤچورمهxadدن آرتیق بیر چئوریلمه کیمی تانینمالیxadدیر؛ چون ارشاد ممیزلری کتابین چاپا وئرمهxadسیxadاوچون علمی اصطلاحلارین دا حذفینی ایستهxadییرلر. بونا گؤره چوخلو سؤزجوکلر دَییشیلدی او جملهxadدن: توپونیم: یئرآدی / آرخئولوژی: اسکیxadتانیما / تئونیم: تاخماآد / ایزوقلوس: بنزرآد / میف: اسطوره / اینفورماسیا: معلومات / ائپیک: حماسی / هومانیتار: انسانی / بیلینقویزم: ایکی دیللی / موتیو: انگیزه، ایستک / مئتود: یول-یولاق / اونوماستیکا: علمxadتانیما و اونلارجا باشقا سؤزجوکلرین چئوریسی وئریلدی.

بونو آرتیرمالیxadیام "اورمو نظریهxadسینه" موافق و مخالف اولانلار واردیر. آنجاق تام نظریهxadلری اؤیرنمهxadیه ماراقلی اولانلار البته کی بو اثردن ده فایدالاناجاقلار. بونو دا سؤیلهxadمکدن اونوتماییرام: تایپ، دوزنلهxadمه و کتاب فورمتینده حاضرلاماق اوچون تمام ایشلری بو سطرلرین یازاری بوینونا آلمیشدیر. هر بیر عیب و چاتمامازلیق وارسا منه عایددیر، لطفا منله اورتایا قویون.

م. کریم