عرش نامه فضل الله نعیمی تبریزی

عرش 1 فضل 1 1 1

اؤزت:

حروفیه 8جی یوزایلده صوفیانه بیر طریقت اولاراق، ایرانین بوتون بؤلگه لرینده - خراساندان باشلاییب بوتون آذربایجان، آنادولو و اورتا دورغودا یاییلیر. حروفیه ادبیاتیندا ایکی دیلده: تورکجه و فارسیجا اثرلر یازیلیر. حروفیه هله ایراندا لازیمی قدر آراشدیریلمامیش و تانینمامیش قالمیشدیر. هله حروفیه شاعیرلری و یازیچیلاری تانینماییب، اثرلری یئرده قالیب، و هله حروفیه دوشونجهxadسی، دونیا گؤروشو، فلسفی باخیشی اوزهxadرینده کئچهxadری حالدا تانیشلیغیمیز اولموشدور. وطنیمیزین مختلف کتابخانالاریندا حروفیه ادبیاتی حاققیندا آز – چوخ الیازمالار توز آلتیندا قالب و بو کتابلار اونودولموش دورومدادیرلار. ایراندا نئچه – نئچه کتابلاردا حروفیه آیاقلانماسی، تاریخی اولایلاری و حتا دوشونجهxadسی حاققیندا یازیلمیشدیر؛ آما تاسوفله بونلار تکجه ایکی شخصیتین – فضل الله نعیمی و عمادالدین نسیمیxadنین تکجه شعرلر دیوانی اساسیندا یازیلمیش و بونا گؤره ده چوخ سطحی، معلوماتسیز و ناقص سؤزلرله یازیلمیشدیر. آنجاق حروفیه ادبیاتیxadنین ماتریاللاری الده اولورسا، دوشونجهxadلری داها یاخشی تانینار، آراشدیریجیلار اونلارا الی-دولو یاناشا بیلرلر. بو مقاله فضلxadالله نعیمیxadنین عرشxadنامه کتابینی تانیتدیریر، سونرا همان زماندا عرش نامه بیر تورک شاعیری اولان عاملxadاوغلو، تورکجهxadیه چئویریر و چوخ آلقیشلانیر. دئمک اولار کی عاملxadاوغلو حروفیه ادبیاتیxadنی آنادولویا آپاران شاعیرلرین باشیندا دایانیر. الینیزده کی مقاله، بو ایکی اثرین تانیتیمیxadنی اله گؤتوره رک، الیازما نسخهxadلری اساسیندا آراشدیرماغی اؤزونه هدف گؤتورموشدور.

آچار سؤزلر: عرش نامه، فضلxadالله نعیمی، عامل اوغلو، حروفیه، دونیا گؤروشو.

فضلxadالله نعیمی تبریزیxadنین یاشاییشی

تاریخین قارانقولوق بیر دؤورو دولانمادادیر؛ امیرتیمور اؤز اوغلانلاریلا گئنیش بیر بؤلگهxadنی الینه آلمیش، انسانلارین قانی تؤکولمهxadسی حسابینا حکومت ائدیردی. دوغرودور کی امیرتیمور یئر اوزونده نئچه شهری آباد ائتدی، آما بو آبادلیق چوخلو انسانلارین قانی یئره تؤکولمه قیمتینه اله گلیردی. هامیدان اؤنملی، ساراییندا بسلهxadدیگی دین ساتانلارین یاردیمی ایله مظلوم خلقین قارشینا چیخیردی؛ اونلار سلطنتی گوجلندیرمک اوچون فتوالار وئریردیلر. آما تاریخ دؤنگهxadلرینده تیمور سولالهxadسیxadنین آلووxadلاری سؤنمهxadیه باشلاییر و فضلxadالله نعیمی، ظلمتی آرادان قالدیرماغا کول آلتیندا قالان کؤزلری قاریشدیریر. او، قرآن حرفxadلریندن بیر کسگین سلاح دوزلدیر و اودلو دیل ایله گؤزل انسانلیق دوشونجهxadلرینه غزل و شعر پالتاری گئیدیریر. نعیمی جامعهxadنی کسالتدن قورتارماغا گلمیشدیر، اود یاندیریب، ظولم گؤرموش رعیت اورهxadیینده آزادلیق و انسانلیق اودونو آلیشدیریر. سویوق اورکلری قیزدیریر، قارانلوقلاری پوزور. او عشق ارادهxadسیله تشهدلرینی سسلهxadییر، اومودلارین قیریلدیغی بیر زماندا، سسینی یوکسلدیر و اناالحق چاغیریر. او خالقین قورتولاجاغینی ظالیملرله اوز - اوزه دایانیب ساواشماقدا و انسانی اسارتدن قورتارمادا بیلیر. انسانی اؤزونه قایتارماق و تانریxadنین اونا گووندیگینی خاطیرلاماقلا مومکون اولدوغونو دیله گتیریر. بئلهxadلیکله سارایلارین بینؤرهxadسینی تیترهxadدیب، اومود قورجاناقلارینی اورکلرده شعلهxadلندیریر. او گلیب منصور حلاجxadدان دا بیر پله یوخاریدا عشق سسینی قالدیرسین. بو یولو آچماق اوچون، انسانا دقت یئتیرمهxadلی و قرآندان یاردیم آلمالیxadدیر. او قرآن تفسیری و حروف اوچون تقدس قائل اولماقلا، قرآنی انسان صورتیxadنین تفسیری بیلهxadرک میدانا گلیر. هر بیر دینی حکم اوچون، فلسفه تاپیر؛ انسان دهxadیرلرینی گؤسترمک اوچون قرآنی آلت – اوست ائدیر؛ بیر سیرا قرآن سورهxadلریxadنین بیلینمز حرفلرله باشلاندیغیxadنین (مثلا: الم، یس، ن و. . .) تفسیرینی آچیقلاماغا چالیشاراق، اونلاردا تقدس گؤرور و بو تقدسxadلری انسان صورتیله مومکون بیلیر. او انسانی اشرف مخلوقات بیلیر اما ظالیملرین الیله قانلاری تؤکولور. ظالیملره قدرت وئرن سارایداکی ساتقین روحانیلردیر. چوخ کئچمهxadدن نهضت آشکار اولور و نعیمی ایله مریدلرینده اولان جسارت، اونلاری دار آغاجلاریxadنین آلتینا آپاریر. آنجاق باشی دار آغاجی اوستونده یوکسلسه ده بوگون خالقین ایچینده باشلاری اوجادادیر.

فضلxadالله نعیمی 796جی ایلده شیخ ابراهیم آدلی امیرتیمور ساراییxadنین ساتقین روحانیلاریندان بیریسیxadنین فتواسی ایله اعدام اولدو. فضلxadالله نعیمیxadنین حاققیندا دوزگون و یاخشی معلومات الده واردیر و ایراندا یازیلان اثرلرده ده بونلارا ال تاپماق چتین دئییلدیر. بونو دئمک گرهxadکیر کی فضلxadاللهxadین اؤلومو ایله حروفیه نهضتی آرادان گئتمهxadییر، ترسینه، بو اولایدان سونرا عصیان اودو هر یئرده شعلهxadلهxadنیر و اودو آلولانیر. بو اود بیر کول آلتیندا قالان کؤز کیمی ساکیت قالیرسا دا، فرصت الده ائدهxadن زمان قورجاناقلانیر و آلوو چکیر. او جملهxadدن 808جی ایلده خراسان آیاقلانماسی باش قووزاییر و شاهرخ میرزا – امیرتیمورون اوغلو واسیطهxadسیله سؤندورولور. بیر ایل سوندا مازندرانxadدا حروفیه مریدلری آیاغا قالخیر و او دا سؤندورولور. اما 830جی ایل ربیعxadالاول آییxadنین 23ده شاهرخ نمازا گئدن یولدا، فضلxadاللهxadین مریدلریندن بیری اولان احمد لر طرفیندن اونا حمله گتیریب اؤلدورمهxadیه چالیشیر، آنجاق توتوقلانیب و اؤلدورولور. بو اولایدان سونرا چوخلو مریدلر مظنون اولاراق توتولورلار و بیر سیرا بؤیوک عالیمxadلر ده ساکیت اولماغا معروض قالیرلار. شاهرخ حروفیلرین کؤکونون قازماغینا دستور وئریر و چوخلو حروفیلر او جملهxadدن هرات شهریxadنین حروفیه رهبری، حتا شاهرخون اؤز اوغلو توتولور و محاکمه اولونور. بورادا سارای روحانیلری حروفیلرین مرتد اولدوغو فتواسینی صادر ائتمکله اسلام دینینی حفظ ائتمک باهاناسیله، اؤز باغلیلیقلارینی دینه یوخ بلکه سلطنت دستگاهینه گؤستهxadریرلر. بونونلا بئله نهضت یاتماییر. 835جی ایلده حاجی سُرخ رهبرلیگی آلتیندا اصفهاندا آیاقلانما باشلانیر و یئنه توتوب - آسمالار داوام ائدیر و بیر چوخلو انسانلار اعدام اولونور. بو حرکتده عبدالصمد و ایکی اوغلو – شاهرخون امیرلری جرگهxadسینده اولورسالار دا توتولوب اؤلدورولورلر.[1]

دئمهxadیی اونودماماق کی آذربایجاندا بو نهضت داوام ائدیر و حروفیه اوجاقلاری باشقا شهرلر و بؤلگهxadلردن داها آلیشقان قالیردی. عمادالدین نسیمی – آذربایجانین نهنگ شاعیری نهضتین باشیندا دایانیر. شرواندان باکویا گئدیر. اورادا دوروم چتینلشدیکده تبریزه گئدیر. تبریزدن سونرا اصفهان و اورادان دا شیرازا گئدیر. هر شهره گئدیرسه ده او شهر کوتلهxadلریله سیخ علاقه قورور و شعرلر اوخویور. او جملهxadدن شیرازا گئدهxadرک شیرازلی حافظxadین غزللرینه بنزتمهxadلر یازماقدا، حرکته داها آرتیق جان باغیشلاییر و استقبال اولونور. حتا حافظ اؤزو ده ذوقا گلیب بو مطلعلی غزلی اونا یازیر:

ترکان پارسیxadگو بخشندگان عمرند

ساقی بشارتی ده پیران پارسا را

هر حالدا شیرازدا دا اونو سیخما – بوغمایا سالاراق آنادولویو توشلاییب شیرازی ترک ائدیر، حلب، شام و باشقا شهرلره گئدیر و نهایت عمرونون دفتری حلب شهرینده باغلانیر. اونون مرتد اولدوغونا فتوا وئریلیر و دریسی سویولور. آنجاق حرکت دایانماییر و فضلxadاللهxadین قیزی – فاطمه نعیمی قووزادیغی حرکتده تبریز شهرینده 500 حروفی بیرگه اودا آتیلیر و یاندیریلیر.

اونودمایاق کی نسیمی آنادولویا گئدهxadرک حروفیه حرکتی و یاراتدیغی ادبیات داها آرتیق آلوولانیر. فضلxadاللهxadین اثرلری تورکجهxadیه ترجمه اولور و بو ادبیات گلیشیر، خالقین علاقهxadسی اونلارا نسبت چوخالیر. یوزلرجه هوادار باشینا توپلانیر و بو حرکت نئچه یوزایل داوام تاپیر. بیر سیرا ادیبلر بونو ادعا ائدیرلر کی فضلxadالله و نسیمی اؤلدوکدن سونرا حروفیه آرادان گئدیر؛ بیر حالداکی گؤروروک بو کول آلتیندا قالان کؤزلر ایللر بویو دوشمنلرین – ظالیمxadلر و ساتقین روحانیلرین جانینا اود سالیر. میرفاضلی آدلی بیر شاعیر فضلxadاللهxadین اثرلرینی تورکجهxadیه چئویریر و آلقیشلانیر. اونون اثری "تحقیقxadنامه" آدی ایله تانینیر. اوندان علاوه "جاودان نامه" باشدان باشا تانینمامیش قالان بیر شاعیر الیله 1000جی ایلده ترجمه و شرح اولونور. جاوید علی افندی آدیلا تانینان بیر شاعر "صلات نامه" اثرینی 1030 ایلینده یازیر. ایشقورد دده همین ایللرده شعرلر یازماقلا حروفیه مکتبی نی تبلیغ ائدهxadرک دیوان یارادیر و سسینی بالکانلارا قدر اوجالدیر. بو ترجمهxadلر و یازیلار یازان شاعرلر آراسیندا اوچ بؤیوک شخصیتی وارلیغی مستقل صورتده یازیلمالیxadدیر و بو اوچ شخصیت عبارتدیرلر: عاملxadاوغلو، رفیعی و عبدالمجید فرشتهxadاوغلو.

فضلxadالله نعیمی تبریزی حروفیه طریقتی نین باشچیسی تانینیر. او، نئچه اثرینی فارسیجا (استرآباد لهجهxadسیله) یازمیشدیر و اکثر اثرلری ده نثر یازیلاردیر، تکجه ایکی اثرینی نظم فورماسیندا یازمیشدیر، بیری شعرلری و غزللر دیوانیxadدیر و ایکینجیسی "عرش نامه"دیر کی مثنوی فورماسیندا یازمیشدیر. بو اثرین اؤنمی، اونون باشدان باشا و چوخ آچیق صوتده حروفیهxadنین فلسفی دوشونجهxadسینی آیدینلاشدیرماقدایر. حروفیه ادبیاتیندان دانیشاندا بونو نظرده آلمالیxadییق کی تکجه فضلxadاللهxadین اثرلری یوخ، بلکه مریدلری و خلیفهxadلریxadنین یازدیغی (نثر و نظم ایله) اثرلری ده حروفیه ادبیاتیندان ساییلیر. بو ادبیات اساسن ایکی دیلده – فارسیجا و تورکجه اولموش و گئنیش بیر جغرافیادا خراساندان دوتوب بالکان اؤلکهxadلرینه قدر یاییلمیشدیر. فضلxadاللهxadین اثرلری ائله اونون حیاتی زمانیندان مریدلری طرفیندن تورکجهxadیه چئوریلمیش و خالق کوتلهxadلری ایچینده یاییلمیشدیر. اثرلریندن چئویرمهxadلرین چوخلوغو دا، فضلxadاللهxadین مریدلریxadنین چوخلوغونو گؤستهxadریر. بو ادبیات و یا داها دوزگون دئمک ایسترسک بو قیام و نهضت یوزایللر بویو داوام تاپمیش و بیر سیرا آراشدیریجیلارین دئدیکلریxadنین ترسینه، یوزایللر بویو دیری قالمیش و اؤز ائتکیسینی توپلومدا و ادبیاتدا دا قویموشدور. بو ادعا اوچون ان محکم دلیل، فضلxadاللهxadین کتابلاریxadنین ترجمهxadلریxadدیر کی مختلف شاعرلر طرفیندن بوللو – بوللو ترجمهxadلر یارانمیش و بو حرکت زمان سورهxadسینده 8جو یوزایلدن باشلاییب بوگونه قدر اوزانمادادیر.

نعیمیxadنین آدی تذکرهxadلرده و تاریخی قایناقلاردا عبدالرحمن، جلالxadالدین، شهابxadالدین و شمسxadالدین فضلxadالله کیمی و گاهدان مولانا فضلxadالله دا یازیلمیشلار. گاهدان آدیxadنین اوّلینده سیّد لقبی ده گلیر؛ بیر قایناقدا اونون شجرهxadسی حضرت علی (ع) قدر توصیف اولونور.[2] هابئله بیر سیرا قایناقلار فضلxadالله عاییلهxadسینین تبریزلی اولدوغونا دلیل گتیریرلر و باشقا تذکرهxadلر اونون استرآباد، شروان و مشهددن اولدوغونو دا ادعا ائدیلر. آما فضلxadالله اؤزو استرآبادلی اولدوغونا اشاره ائدیر و اونون خلیفهxadسی علیxadالاعلی توحیدنامه اثرینده فضلxadاللهxadین استرآبادلی اولدوغونو دا یازیر.[3]

فضلxadالله 740جی ایلده دونیایا گلمیشدیر. اونون بیر خلیفهxadسی یعنی "عرشی" آدلی بیر شاعر، اؤزو 970جی ایلده دوغولماسینی نظرده آلاراق یازیر کی فضلxadالله 230 ایل اوندان اؤنجه دونیایا گلمیشدیر. سادهxadلیکله بیر تفریق ایله بو تاریخدن همان 740جی ایل اله گلیر.

حقدن کئچمهxadیهxadلیم کی فضلxadاللهxadین دوزگون یاشاییشینی، نصراله بن حسن بن علی بن مجدالدین حسن نافچی و سید اسحاقxadین یازیلاریندان اوخوماق اولار و چوخلو اولایلاری اؤیرنمک مومکوندور. سید اسحاق "خوابxadنامه" اثرینده فضلxadاللهxadین یاشاییشی، اونون گئدیشاتی و کرامتلری حاققیندا ده معلومات الده ائتمک اولار. فرشته اوغلو دا خواب نامه اثرینده فضلxadالله یاشاییشینا عایید چوخلو معلوماتلار وئریر. بورادا فضلxadاللهxadین دونیا اؤلکه و بؤلگهxadلرینه سفرلریندن و زمانهxadنین بؤیوکلرینه گؤروشوندن یازیر. اورادا اوخویوروق کی اونون آدی – سانی هر یئری بوروموش، او یئره قدxadر حتا امیرتیمور دا نعیمی بارهxadسینده چوخلو سؤزلر ائشیتمیش و اونو یاخیندان تانیماق اوچون، امیرلریندن بیرینی اونون یانینا گؤندهxadریر بلکه درین و دوزگون معلومات الده ائده بیلسین؛ حتا بیر یوخونون یوزماسینی اوندان ایستهxadییر. فضلxadالله بو یوخونو ائله تعبیر ائتدیگی امیرتیموردا اضطراب یارادیر و اوغلو میرانشاهی اونون توتوقلاماسینا دستور وئریر. میرانشاه نعیمیxadنی توتوب نخجواندا آلینجا قالاسینا سالیر و آلتی گوندن سونرا 796جی ایلین ذیxadالقعده آییندا شیخ ابراهیم فتواسیله اعدام ائدیر.

نعیمیxadنین اؤلوم ایلی، اونون قویلانما یئری و باشقا قونولار بارهxadسینده اختلافلار واردیر، آنجاق آراشدیریجیلار بونلاری آراشدیریب و سونوجلارا چاتمیشلار. بو سونوجلار گؤستهxadریر کی نعیمیxadنین جسدینین یئرینی دفعهxadلرله دxadییشیرxadسهxadلر ده، اونون دفن اولان یئری آلینجا قالاسی اولموشدور. هابئله خلیفهxadسی علیxadالاعلیxadنین دا قبری ائله آلینجا قالاسیندا اؤز مرادیxadنین یانیندا اولموشدور. همین آراشدیرمالارین سونوجلارینا آرخالاناراق دئمک اولور اونون اؤلوم تاریخی 796 ایل قبول اولونموش و تبریزلی اولدوغو، آتا – بابالاری تبریزلی اولدوغو دا عالیمxadلر طرفیندن تایید اولموشدور.

فضلxadالله نعیمی تبریزیxadنین اثرلری

"جاودانxadنامه" – فضلxadالله اساسلی اثری همین جاویدان نامهxadسیxadدیر کی 788جی ایلده شروان دوستاغیندا اولان ایلده یازمیشدیر. بو اثردن اونلارجا، بلکه داها آرتیق ترجمهxadلر و شرحلر الده موجوددور. حتا بیر سیرا ترجمهxadلر نظم فورمالاریندا اله گلمیشدیر. جاویدانxadنامه نثر ایله یازیلمیشدیر و ادیبلرین نظریجه استرآباد لهجهxadسیندهxadدیر و چوخلو تبریزده ایشلهxadنیلن سؤزجوکلر ده اوندا واردیر. بو اثردن ایراندا چوخ دانیشیلیرسا دا، هله لیک چاپ اولمامیشدیر.

"دیوان فارسی" – بیر سیرا روایتلره گؤره نعیمی فارسیجا شعر سؤیلهxadمهxadیی مولانانین شعرلری تاثیری آلتیندا یازماغا باشلامیشدیر. آنجاق اونون شعرلری حروفیهxadنین دویغولو تبلیغی اساسیندا یارانمیش و نئچه – نئچه الیازمالاری ایران کتابخانالاریندا ساخلانیلیر. بو شعرلر ده تورکجهxadیه ترجمه اولموشدور. ایراندا شعر دیوانی دا چاپ اولموشدور. عئینی حالدا بیر سیرا الیازمالاریندا نئچه تورکجه غزل ده داخیلxadدیر.

"محبت نامه" – بو اثر ده، نئچه الیازماسی ایران کتابخانالاریندا اولاراق، هله چاپ اولمامیش قالمیشدیر.

"نوم نامه" – یئنه بو اثر ده ایراندا چاپ اولمامیش و الیازمالاری توز آلتیندا باسدیریلی قالمیشدیر. پروفسور گولپینارلی بونون آدینی دوزگون اولاراق نومxadنامه یازیر و تورکیهxadده خوابxadنامه آدی ایله ده چاپ اولموشدور. بیر سیرالاری اونو نومنامه تانیمیشلار.

نعیمی یه منسوب اولان اثرلر آز دئییلدیر. سید اسحاق بیر فقه کتابینی فضلxadالله آدینا باغلاییر، ولی بو کتاب بوگونه قدر اله گلمهxadمیشدیر. سید اسحاق دئدیگینه گؤره فضلxadالله بو اثرینی عزالدین شاه شجاع (اؤلومو 772 ایلینده) اوچون تقدیم ائتمیشدور.

هدایت العارفین اثرینده "انفس و آفاق" آدلی بیر اثری ده فضلxadاللهxadا نسبت وئریلیر. آنجاق بو کتابین دا هله الیازمالاری اله گلمهxadمیش و تانینمامیش قالمیشدیر.

بو اثرلر آراسیندا "عرش نامه" داها قاباریق شکیلده حروفیهxadنین فلسفی گؤروشونو آچیقلاییر. عرش نامه نظم فورماسیندا یازیلمیش و نعیمیxadنین اؤلوموندن بیر آز سونرا نئچه - نئچه تورکجه چئویرمهxadلری اورتایا گلیر. بو ترجمهxadلر آراسیندا عامل اوغلونون ترجمهxadسی داها گؤرکملی بیر اثر اولموشدور و زمان سوردوکجه اوخویانلاری چوخ اولموشدور. بورادا عرش نامهxadنین ایلک بیتxadلریندن اوخویالیم:

فضلxadاللهxadین اثرلریxadنین ترجمهxadلری آراسیندا عاملxadاوغلونون عرشxadنامه ترجمهxadسی ایکی نهxadدن اوچون داها آرتیق اؤنملیxadدیر: بیری فضلxadاللهxadین حیاتی زمانینا یاخین اولدوغو و ایکینجیسی عرش نامهxadدن دوزگون و اونا داها یاخین و صادق قالان بیر ترجمه اولدوغو اوچوندور. تاسوفلرله ایراندا بو اثرلر تانینمامیش قالمیش و دقتxadلری اؤزونه چکمهxadمیش و نتیجهxadده چاپ اولوب یاییلمامیشدیر. البته دئمهxadیینی اونودماییرام کی ایرانین فرهنگی فضاسی دا بئله ایشلره میدان وئرمهxadییب، کیمسه بئله ایشلره جرأت ائتمهxadییردی. بو قلم صاحبی بو ساحهxadده چالیشیر و اؤزونه تکلیف بیلیر بو اثرلری بیر – بیر تاپیب و یایماغینا همت گؤسترسین بلکه آراشدیرانلار اوچون امکانلار یارادا بیلسین.

فضلxadاللهxadین باشقا بیر خلیفه و مریدی اولان رفیعی ده "بشارت نامه" اثرینی یازماقلار حقیقتده ایستهxadمیشدیر جاویدان نامهxadنی تورکجهxadیه چئویرسین و شعر فورماسیندا میدانا گتیرسین. البته بورادا جمله به جمله و یا بیت به بیت جاودان نامهxadنی نظمه چئویرمهxadمیش آما جاویدان نامهxadدن الهام آلاراق، اونون اساس سؤزلرینی تورکجه شعره دؤندرمیشدیر و بئلهxadلیکله باشی اوجالیقلا بو ایشی یئرینه یئتیرمیشدیر. یئری گلدیکده بونو آرتیرماق لازیمدیر کی جاویدان نامه چوخلو مریدلر طرفیندن نظم و نثر فورماسیندا تورکجهxadیه چئوریلمیش کی هر بیریxadنین اوزهxadرینده ادبی – فلسفی بحثxadلر اولا بیلر و بیز تدریج ایله بونلاری چاپا حاضیرلایاراق بو بحثxadلره میدان آچاجاغیق.

فضلxadالله خلیفهxadلری و مریدلری آراسیندا عمادالدین نسیمی بیر قاریش اوجادا دایانیر. نسیمی ایستر تورک دیوانیندا و ایسترسه ده فارسیجا دیوانی یا عربجه شعرلرینده، اؤز دونیا گؤروشونو و فلسفی دوشونجهxadسینی قورخمازیانا دیله گتیریر. او شعردن علاوه نئچه مثنویxadنین ده یازاری دیر و بو آرادا اونون "طریقت نامه" آدلی اثری آیریجا قئید ائتمک لازیمدیر. طریقت نامه 550 بیتدن آرتیق دئییلدیر، آما اوندا بیر دونیا معنا واردیر. اونون باخیشیندا دین یعنی یول، مذهب یعنی یول، طریقت یعنی یول، شریعت یعنی یول و . . . آنجاق بو یولو مقصده چاتماق اوچون، گئتمک لازیمدیر. مقصد ده قرآنین بویوردوغو اساسدا انسانلارین سعادتی و تانریxadیا چاتماقلا سونوجلانیر. یولو هامارلاماق، ایشیقلاندیرماق، گئنیشلندیرماق گرکدیر بلکه یولو گئدن راحات و سادالیقلا مقصده چاتسینلار. آما سلطانلار و اونلارین سارای روحانیلری بو یولدا او قدر قیویر – زیویر – طاق نصرت بزهxadمیش و خرافهxadلرله دولدورموشلار کی یول داها باغلانمیش و گئتمک یولو کسیلمیشدیر. آنجاق نسیمی باخیشی ایله شهید اولماق یول اوچون یوخ، بلکه مقصد اوچون دوزگون و دوغرو ساییلیر. نسیمیxadنین دیوانیندا دا بو دوشونجهxadنی اوخوماق اولور. همین دوشونجهxadدیر کی اونون جانینی بلالارا سالیب و دریسیxadنین سویولماسیلا نتیجهxadلهxadنیر.

رفیعی بیر شاعردیر کی عمادالدین نسیمی حروفی مسلگینی تبلیغ ائتمک اوچون آنادولو بؤلگهxadلرینه گؤندهxadریر. رفیعی دویغولو و گؤزل شعرلر سؤیلهxadمکxadله اؤز تکلیفینی دوزگون اولاراق یئرینه یئتیریر و چوخلو مریدلری باشینا توپلاییر. رفیعیxadنین ایکی اؤنملی اثری الدهxadدیر: "بشارتxadنامه" و "گنجxadنامه". بوگونه قدر هر ایکی اثر ایراندا تانینمامیش قالمیشدیر. هر ایکی اثرین بوللو الیازمالاری موجوددور. گنج نامه 811جی ایلین رمضان آییندا یازیلمیشدیر. رفیعیxadنین شعرلری و اثرلری آنادولودا درین ائتکی بوراخمیش و چوخلو شاعرلری آردیجا چکمیشدیر حتا عامل اوغلو کیمی بؤیوک بیر شاعر رفیعیxadنین اثرلرینه گؤز تیکمیش و عرشxadنامهxadنی اونون تاثیری آلتیندا یازمیشدیر.[4]

عبدالمجید فرشتهxadاوغلو 864 ایلینده عمرونون دفتری باغلانان شاعر ده رفیعیxadنین ائتکیسی آلتیندا فضلxadاللهxadین اثرلرینی چئویرمهxadیه باشلامیش و نئچه اثر یاراتمیشدیر. فرشتهxadاوغلو "عشق نامه" اثرینی 833 ایلینده بیتیرمیش، "هدایت نامه"نی 838جی ایلین ربیع الاول آییندا بیتیرمیش و فضلxadاللهxadین خوابxadنامه اثرینی "آخرت نامه" آدیلا نظمه چکمیشدیر. بو اثرلر، حروفیه ادبیاتیxadنین آنادولودا چوخ حجملی ادبیاتیxadنین بیر بوجاغیxadدیر. هله بونلار حروفیه ادبیاتیxadنین ایلک مرحلهxadسی ساییلیرلار، حروفیه ادبیاتیxadنین ایکینجی مرحلهxadسی دا دالدا گلیر. همین بو حجم ایله ادبیات، آنادولو یوردلاریندا چوخلو مریدلری آردیجا چکیر و کوتلهxadوی بیر حرکته چئوریلیر.

سید اسحاق خواب نامهxadنی ترجمه ائدهxadرک حروفیه ادبیاتینا آرتیریر. همین کتابدا تکجه فضلxadالله اثرینی چئویرمهxadیه قناعت ائتمهxadییر، بلکه فضلxadاللهxadین یاشاییشینا باغلی درین بیر معلومات وئرمهxadیه ده چالیشیر. بو اثر فضلxadالله حقینده ان درین و دوزگون معلوماتی وئریر کی تاسوفله ایراندا یاییلمامیش و بونسوز دا فضلxadاللهxadی تانیماق ناقص و آخساق قالیر. بو اثرده فضلxadالله نئجه یوخولاری یوزور و بو یوخو یوزمالار، اونو بیر متفکر کیمی تانیتدیرماغا اؤنملی رول اویناییر. فضلxadالله همین یوخو یوزمالار طریقیله حروفیه فلسفهxadسینه ال تاپمیش و بو اثرده حروفی فلسفهxadسینین یولونو ایزلهxadمک اولور. بو اثرده فضلxadاللهxadین اخلاق – رفتار و کرامتxadلرینه ده تانیش اولوروق. بورا قدر یازدیقلاریمیز، آنادولو دا حروفیه ادبیاتی اوچون هله ایلک مرحله ساییلیر.

ایکی – اوچ یوزایلدن سونرا حروفیه یئنی باشدان میدانا گلیر و بیر داها فلسفی باخیشلارلا طریقت و دوشونجه اهلیxadنین نظرلرینی اؤزونه چکیر. بو زمان بیر داها فضلxadالله اثرلری دقته لایق گؤرونوب و ترجمهxadلر، شرحxadلر و بنزتمهxadلر باشلانیر. بو دؤنه جاویدان نامه کلمه به کلمه و خط به خط ترجمه اولونور. بو ترجمهxadلرین بیری درویش مرتضی آدلی بیر شاعیره عاییددیر. درویش مرتضی بکتاشیه مسلکیxadنین درویشلریندن تانینیر و جاویدانxadنامهxadنی "درّ یتیم" آدیلا تورکجهxadیه تقدیم ائدیر و بکتاشیه مریدلری آراسیندا آلقیشلارلا اوخونور. بو اثر ایکی طریقتین – حروفیه ایله بکتاشیهxadنین بیر - بیرینه یاخینلاشماسیندا بؤیوک ائتکی یارادیر. همین یوزایللرده بیر سیرا شاعرلر ده حروفیه ادبیاتینا آیاق قویوب و اثرلر یازیرلار او جملهxadدن پناهی، مثالی، محیطی، عرشی و باشقالارینی آد آپارماق اولار. بئلهxadلیکله چوخلو شاعرلر بو ساحهxadده آددیم آتیب و حروفیهxadنی یئنی باشدان جانلاندیریرلار. جاویدانxadنامهxadنین شرحلری داها آرتیق نظرلری جلب ائدیر؛ بو آرادا علی نین"شرح جاوید"ی، منطقیxadنین "وحدت نامه"xadسی، ایشقورد ددهxadنین "صلات نامه"xadسی و باشقا اثرلر فلسفی باخیشلارین آنادولو حروفیه مکتبی اوچون ایکینجی مرحله ساییلیرلار.

بو ایکی مرحله بیری - بیریندن ایکی – اوچ یوزایل آرالی اولورسا دا، حروفیه ادبیاتیxadنین آنادولودا گلیشمهxadسینی گؤستهxadریر؛ عینی حالدا بو گلیشمه آنادولو بؤلگهxadلریندن یوخاری کئچیب بالکانلارا دا اوزانیر. بئله نظره گلیر کی بیر سیرالار حروفیهxadنی فلسفی باخیشلاری اوچون چوخ دا یوکسک سویهxadلی بیلمهxadییب، تکجه ادبی یؤنلرینه اؤنم وئریرلر. بونو دا اونودمایالیم کی قدرت صاحبxadلری ده حروفیهxadیه تفاوتسوز قالمامیشلار، حتا عثمان سلطانلاری ایران حاکیملریندن داها آرتیق مسامحه ایله بو مسالهxadیه توخونموشلار. مثلا فاتح سلطان محمد (اؤلوم تاریخی 886 قمری) بیر آیدین فیکیرلی سلطان اولاراق حروفیه لیدرلریله گؤرشو اولموشدور. او بیری طرفدن ده بیر سیرا روحانیلر سلطانلارین باخیشیxadنین دxadییشلمهxadسینه چالیشاراق حروفیلرین اؤلومونه فتوا وئرمک اوچون اجازه آلمیشلار و اعدام دا ائتمیشلر.

دؤکتور اوسلو ار، تورکیهxadنین فرهنگی امکانلاریندان یارارلاناراق الیازمالار فوندونا ال تاپمیش و علمی آراشدیرمالارین امکانینی الده ائتمیشدیر. بیر حالداکی بئله الیازمالار ایران کتابخانالاریندا آز اولمادیغی بیر حالدا، بئله فرصتلری الده ائتمک اصلینده امکانسیزدیر. اسلوار چالیشمالاریندا حروفیه ایله باشقا طریقتxadلر - او جملهxadدن باطنیه، قلندریه، خلوتیه، بکتاشیه، ملامتیه و مولویه - آراسیندا اولان ایلگیxadلری ده آراشدیریر و بیری - بیریندن فایدالانمالارینی گؤستهxadریر.

نعیمیxadنین دوزگون و ایناملی مریدلریندن بیری ده عامل اوغلودور. عامل اوغلو 26 ایل فضلxadاللهxadین اؤلوموندن سونرا عرشxadنامهxadنین ترجمهxadسینی بیتیرمیشدیر 823جی ایلده شعبان آییxadنین 7سینده اثرینی قورتارمیشدیر. باشقا بیر نوکته بورادا، اثرینی استرآباد حاکیمی اولان ابن طوغایا تقدیم ائتمهxadسیxadدیر. بو بارهxadده تقدیم اولماسی اوچون دوزگون بیر تقویم اله گلمهxadدی.

عرشxadنامه نئچه شاعر طرفیندن پارالل صورتده تورکجهxadیه چئوریلمیشxadدیر. آنجاق عامل اوغلونون ترجمهxadسی هامیسیندان اؤنملیxadدیر. بو چئویریلرین چوخلوغو حروفیه شاعرلری و فضلxadالله مریدلریxadنین تورک دیللی اؤلکهxadلرده یاییلماسی سببیندن اولموشدور. بورادا یئنه آرتیرماق گرهxadکیر بیر سیرا مریدلر عرشxadنامهxadنی چئویرمهxadده اونو قیسالتمیشلار و بیر سیراسی دا عرشxadنامهxadنین بؤلوملرینی ترجمه ائتمیشلر. عرشxadنامه چئویریلری آراسیندا عامل اوغلونون ایشی بو یؤندن دهxadیرلیxadدیر کی اکثر ترجمهxadلر چوخ دقتلی اولمامیش و تکجه سؤزو تورکجه دئمک اونلار اوچون یئترلی ساییلمیشدیر، اما عاملxadاوغلو امانتدن موغایات اولاراق فضلxadاللهxadین دئدیکلرینی اونودماماغا چالیشمیشدیر. فضلxadاللهxadین سؤزلری بورادا تمامیله بیان اولور، بونونلا بئله گاهدان فضلxadاللهxadین نئچه بیتده دئدیگی سؤزلری عامل اوغلونون دیلینده بیر بیتده دیله گلیر و گاهدان فضلxadاللهxadین بیر بیتیxadنی دوزگون اوخوجویا چاتدیرماق اوچون نئچه بیتxadده سؤیلهxadییر. بئلهxadلیکله بو اثر عینی حالدا تالیفی بیر اثر کیمی ده اؤنم قازانیر.

عامل اوغلونون تورکجه اثری بیرینجی دؤنهxadدیر کی ایراندا یاییلیر.[5] آنجاق ایلک دؤنه تورکیهxadلی عالیم دؤکتور فاتح اوسلو ار تورکیهxadنین تامام الیازمالارینا ال چاتماق امکانینی الده ائدهxadرک بو اثری یایماغا باشاری قازانمیشدیر. عینی حالدا ایکی اثری – فارسیجا و تورکجهxadنی ده بیر یئرده، بیری بیریله توتوشدوراراق و ترجمهxadنین ده آلچاق - اوجاسینی گؤستهxadرهxadرک چاپ ائتمهxadسینه نایل اولموشدور. بو ایش اوچون نئچه الیازمانی بیرلیکده اله آلمیشدیر.

عرش نامه فضل الله ین تانینمیش اثری دیرسه، ایراندا بوگونه کیمی چاپ اولمامیشدیر. آما بو اثردن چوخلو الیازمالار ایراندا دا موجوددور. تاسوفلر اولسون کی بیزیم ادیبلریمیزده بونا لایقیجه اؤنم وئرمهxadمیش و یایمامیشلار. عرش نامهxadنین تورکجه چئوریسی تورک دیللی اؤلکه لرده تانینمیش بیر اثر کیمی یوزایللر بویو شاعرلری اؤزونه مشغول ائتمیشدیر. عرش نامه نین تورکجه ترجمه سی بورادا تقدیم اولونور. بو ترجمه، تالیفی اثر کیمی ده ساییلا بیلر. 823جو ایلده کتابین ترجمهxadسی بیتمیشدیر. عامل اوغلو طرفیندن بئله عنوان اولونور:

تاریخ سبع شعبان بیل

هم سکیز یوز و ییگیرمی اوچ ییل

عامل اوغلو بو اثرینی "ابن طوغا" اوچون تیکه توتور. ابن طوغا امیرتیمورون استرآباددا اولدوغو امیردیر. عاملxadاوغلو بئله تقدیم ائدیر:

شه علاءالدین و دولت کامران

ابن طوغادور شه کشورسِتان

شاعر اؤز تخلوصونو ده بئله دیله گتیریر:

عامل اوغلو ساقی بزم الست

میِ توحیدیله قیلمیش آنی مست

حروفیه، قرآن حرفلرینی انسان صورتینده اوخویور. قرآن انسان صورتیxadنین بیانی اولدوغونو دوشونور. قرآنی دوشونمک اوچون انسانی دوشونمک لازیمدیر. قرآن انبیانین سونونجو معجزهxadسیxadدیر و کلام بو سون معجزهxadنین وارلیغیxadدیر. انسان حیوانلاردان کلام اوچون آیریلیر و بونا گؤره دوشونجه صاحیبی اولور. قرآن – اوخومالی معناسیندا اولدوغونا گؤره سون معجزهxadدیر چون انسانا باغلی دیر. بو دوشونجه انسانی یوکسلتمک فیکریندهxadدیر. عئینی حالدا حروفیه انسانی حقین صورتی بیلیر و تانری اؤز صورتینده انسانی یاراتمیشدیر و یارادان گون اؤزونه احسنت دئدی. عامل اوغلونون عرش نامهxadسیندن باشلانیش بؤلومونون نئچه بیتxadلرینی اوخویالیم:

بسم الله الرحمن الرحیم
آدمی حقیxadدور ای دیو رجیم
آدمی حقی جهانون جانیxadدور
نطقِ یزدانxadدور حقون قرآنیxadدور
عادیxadدور چون اسم اعظم آدمون
گؤزگودور اون سکیز بین عالمین
گر حقی ایستر ایسن ای آدمی
نفحهxadی روحxadالقدسxadدن اور دمی
حقی ایسترسن ائشیت نطقِ بیان
حق تعالی سرِّینی حقدن عیان

انسانا او قدر حؤرمت قائیلدیر کی انسانی بوتون سرّلرین واقفی تانییر. مکّهxadنین مقدس ساییلدیغی دا انسانین جسمی مکّه توپراغیندن یوغراندیغی اوچوندور:
حقه وحدت یولونی آدم بیلور
جمله اسما سرّینی آدم بولور
مکهxadنون اوستادی آدمدور همان
قولدی مسجود ملک اول غیبxadدان
اسم اعظم حقون اسماسیندا وار
مرهم ِ اسما اولاندور رازدار
حق یوغوردی آدمون چون خاکینی
صورتینده یازدی خطّ پاکینی

عامل اوغلو شعر ایله چالیشیر حروفیهxadنین فلسفی گؤروشونو آچیقلاسین و اونا گؤره قرآن حروفونو انسانین اوزونده گؤرور و انسان اوچون یازیلمیش قرآنی تفسیر ائتمهxadیه چالیشیر؛ حروفیه انسان ایله قرآن ایلگیسینی آچیقلاماقلا ظالیملر قارشیندا دایانیر و انسانا ارزش وئرمکله، انسان قانیxadنین یئره تؤکولمهxadسیxadنین قاباغینی آلماغا چالیشیر. گاهدان بئله نظره گلیر کی حروفیهxadنین فلسفی باخیشیندا آخساقلیقلار وار. آنجاق مریدلری ده چالیشیر بو باخیشلاری دوزگون بیان ائتسینلر. مثلا عربجه الیفبانین 28 حرفینی انساندا گؤرور، ایکی بارماقلارین بندلریxadنین ساییسی 28 دیر و یئنه 28 عرب حرفلری انسانین دیشلری نین ساییسی ایله اویغونxadدور و سونرا 4 عاغیل دیشی گلهxadرک 32 دیشxadلی اولور و عجم الیفباسی 32 حرفلیxadدیر. بئلهxadلیکله بو فرقلری ده بیان ائدیر.

یازدی قرآنون حروفون بیxadغلط
صورتِ لوحینده اوتوز ایکی خط
صورتیxadدور عرشِ رحمان و کلام
سؤز تجلی قیلدی آدمده تمام

نعیمی و بوتون اونون مریدلری، انسانی اشرف مخلوقات بیلهxadرک عرشی ده انسان مقامی تانییر. بوتون اسلام احکامینی تبیین ائتمک اوچون ده قرآن و انسان صورتینه مراجیعه ائدیر. مثلا نمازین 17 رکعت اولدوغو، جمعه گونلری 15 رکعت اولدوغو، حضرده 17 ولی سفرده 11 رکعت اولدوغونون دلیلینی ده آچیقلاییر.

نطق رحماندور یوزی عرشِ خدا
اوخی الرحمان علیxadالعرش الاستوا
خطین اوّل اوخی ییرمی سکیز
احمدون وجهینده ای اهل تمیز
اوتوز ایکی گلدی نطقی آدمون
نطقی ییگیرمی سکیزدور خاتمون
کیرپیگی دؤرد، ایکی قاشی، ساچ بیر
یئددی خط اولدی جمالینده منیر
ایکیxadدور زلفی ایکی انفینده وار
اوچ داخی لعلینده یازمیش کردگار
اولدی اون دؤرد یوزینده آشکار
قیلدیxadاونxadدؤرد یئرده اولxadداخی xadقرار
ایکی اونxadدؤرد اولدی ییگیرمی سکیز
آدمون یوزینده ای اهل تمیز
احمدون نطقینجه گلمیشدور تمام
احمده کیم رهنمادور بو کلام

نعیمی و عامل اوغلو ذوالجلالین صفتxadلرینی سایاراق دینی آنلاییشلارینی دا اورتایا قویور و هر بیر دین باخیشینی و احکامینی آیدینلاشدیرماق اوچون چالیشیر:

سر بسر بیر - بیر صفات ذوالجلال
حق تعالی ذاتی گیبی بیxadزوال
ذات گیبی هر اشیاده مستقیم
هم رحیم و هم کریم و هم قدیم
احمدون وجهینده اوخورسا خبر

آنلایاسین معنی شق القمر

نعیمی و هابئله عامل اوغلو سؤز و فلسفه طالب لرینی خطاب ائده رک خطین سرّلرینی بیلمه یه چاغیریر و دئییر:

داخی وجهیله بو قسمی طالبا
گؤر نه اوخور من الوجه خدا
فرقِ آدم خطّینه بولدی چو یول
خطّینون سرّینه حقّدن واقف اول

حروفیه فلسفهxadسینی بیلمک اوچون عرش نامهxadنی باشدان باشا اوخوماق گرهxadکیر و بیز بورادا، تکجه اونون دیلی ایله تانیش اولماق اوچون نئچه بیتxadلرینی اؤرنک وئریریک:

بو سطیرلر حضرتِ یزدانیxadدور
کاف و نونون بو نگارستانیxadدور
وجهیله لعلی آراسیندا کی وار
ایکّی خطّ یازمیش ایدی پروردگار
ایکّی لعلیندن نگارون استوا
آشکارا قیلدی دؤرد خطّ ِ خدا
خط خق اولدی اون آلتی آشکار
هر طرف سگیزدور آرتورما ای یار
هر طرف تا اولا اوتوز ایکّی خط
اود و یئل، توپراق و سودور بی غلط
قیلدی اون آلتی قارا خطّ اختیار
تا بو اون آلتی آغ اولا آشکار
مصحف خط وجه احمددور اوخی
خق قاتیندا اسم اعظم اخی
بو بیگیرمی سگیز و اوتّوز ایکی
تطق حقدور قویما کؤنولده شکی
حق تعالی نطقی کیم اولدور کلام
بو خلیفه وجهینی توتدی مقام
حق صفاتیxadدور کی ذاتا یول بولار
طالبا حق ذاتینا رهبر اولار

فارسیجانین 32 حرفی ده تبیین اولونور و تکجه عربجهxadنین 28 حرفینه اکتفا اولونمور:

اوتّوز ایکّی نطقیxadدور نطق ازل
ثابت و قائم بذات لمxadیزل
اهل جنّت یوزونه یازمیش اِله
بونجیلایین دلکش و خوب و سیاه
خطی آدم گیبی هر خطی کی وار
اول یئدی خط دؤرد اولدی آشکار
اود و یئل، توپراق و سودور ای پسر
یاخشی فهم ائیله کی قیلدیم مختصر
یئددی ظرف اوّل و یئددی داخی
بو داخی ییگیرمی سگگیزدور اوخی

قرآن سورهxadلریxadنین ده تفسیری حروف دوشونجهxadسی اساسیندا بیان اولور بورادا گؤروندویو کیمی حمد سورهxadسی تفسیر اولونور. بورادا تکجه نئچه بیتی اوخویوروق:

فاتحه ییگیرمی بیر حرف خدا
اولدی حوّانین یوزونده رهنما
تا بو ییگیرمی بیره یول بولاسین
آدمین خطینه اقار اولاسین

نعیمی ار و قادین آراسیندا فرق اولمادیغینی دا قرآنا موراجیعتله آچیقلاماق ایستهxadییر و بو نوکته حروفیهxadنین مثبت و قاباقجیل فیکیرلریندن آسیلیxadدیر. بو ایشی نعیمیxadنین تامام غزللرینده، هابئله عمادالدین نسیمیxadنین ده غزللرینده گؤرمک اولور:

آدمین یوزونده کی خط خدا
اولدی حوّادان ظهور و هم جدا
دئدی جنّت تحت پای امهات
بو سببدن بو خبری وئردی ذات

خط حوّا اولماسا بونجیلایین
آزدوروردی طالبی دویو العین
دئدی اولدی فیکرین ای طالب غلط
یوخدور آدم وجهی اوتّوز ایکّی خط
عارض خطیله بیردور خط فرق
یوخدورور آرادا بو بیر قیل فرق
بیر اولا گر خط عارض خط سر
جمله ییگیرمی سگیز اولماییسر

خط حوّادان کی فرق اولدی بو خط
تحقیق اولدی خط آدم بالغلط
خط آدم افتتاحین کردگار
قیلدی حوّا صورتیندن آشکار

بو ییگیرمی بیر حرف لایزال
گلدی تکرارا و گؤستردی کمال

حروفیه انسانلارا دهxadیر وئردیگی اوچون هله بوگون ده مترقی فیکیر تانینیر و بیر سیرا بئینی قالین و خرافاتچیxadلارین قارشیندا دایانیر. بو فیکیر عمادالدین نسیمیxadنین غزللرینده داها قاباریق شکیلده اؤزونو گؤستهxadریر و بو فرق اورایا قدر چکیلیر کی بیر سیرا ادیبلر نسیمیxadنین حروفیهxadدن ایرهxadلی گئتدیگینی و تام بیر انسانxadسئور فیلسوف و حکیم اولدوغونا اینانیرلار و اورادا کی دئییر:

سنی بو حسن و جمالیله، کمالیله گؤروب

قورخدولار حق دئمهxadگه، دؤندوله انسان دئدیلر –

همین قونویا عایید اولور. نسیمیxadنین دونیا گؤروشونده اناالحق سؤیلهxadمک او قدر ایرهxadلی گئدیر کی منصور حلاجxadدان داها آرتیق قاباغا گئتدیگینی ده سؤیلهxadییر و دئییر:

گر اناالحق های ما را بشنود منصور مست

خود به خون ما دهد فتوا و هم دار آورد.

نعیمیxadنین ده غزللرینده اناالحق فریادی سسلهxadنیر و انسان دوشمانلاریxadنین اوزونو قارالتماق ایستهxadییر. نعیمی ظالیم و زوراکی سلطانلار، شاهلار و امیرلری شعریله قامچیلاییر و عئینی حالدا اونلارین ساراییندا خرافهxadلری ترویج ائدنلر و فتوا وئرنلری ده افشا ائتمکدن چکینمهxadییر. تانری ایسترسه حروفیه ادبیاتینا و آذربایجان فلسفهxadسینه دوغروآددیم آتاجاغیق.

قایناقلار:

فاتح اوسلو ار، حروفیلیک، استانبول، 2009.

فضل الله شجره سی، ملت یازما اثرلر کتابخاناسی، علی امیری، فارسی، نمره: 1043.

علی الاعلی، توحیدنامه، سلیمانیه یازما اثرلر کتابخاناسی، نمره 4348.

فاتح اوسلو ار، فارسیجادان ترکجه یه ترجمه لری، اسکی تورک ادبیاتی چالیشمالار، IX، استانبول، 2014.

فضل الله نعیمی تبریزی و عمادالدین نسیمی شروانی، دیوان فارسی، تصحیح: پروفسور رستم علیف، تهران، انتشارات دنیا، 1350.

سیدعلی صالحی، ققنوس در شب خاکستر، تهران، 1368.

فضل الله نعیمی ، عامل اوغلو، عرش نامه، تصحیح: فاتح اوسلو ار