مقدمه الادب

آنادیلیمیز تاریخ بویو دهxadیرلی اثرلره صاحب چیخمیش، تاسفله 80 ایللیک بوغونتو بیزی و ملتیمیزی بو ادبیات و دیلین زنگینxadلیگی و گؤزه xadللیگیندن خبرسیر قویموشدور. بو آرادا، 5جی یوزایلده یازیلان مقدمه xadالادب اثری، ابوالقاسم زمخشری طرفیندن دونیا بویو تانینمیش بیر اثردیر و اونون الیازما نسخهxad لری اؤز وطنیمیزده ده بوللو – بوللو موجوددور.

علاّمه ابوالقاسم محمود بن عمر بن محمد خوارزمی زمخشری، ایکی ایل تمام مسجدالحرامدا قالدیغی اوچون جارالله: "تانریxadنین قونشوسو" لقبی ایله شهرت تاپمیش، شرق دونیاسیxadنین اوچ دیللی نابغهxad سی اولاراق، علمی – ادبی اثرلریله تاریخ بویو ابَدیلشمیشدیر، اؤزه xadللیک له اؤز آنادیلینده یازدیغی اثری و اؤز وارلیغی و کیملیگینه اؤنم وئرمکله بشریت تاریخینده قالارقی شخصیتxadلردن تانینیر. اونون "تفسیر کشّاف" آدلی قرآن تفسیری، هله ده دونیانین معتبر قرآن تفسیرلریندن تانینیر. زمخشریxadنین باشقا اثری "مقدمهxad الادب" اوچ دیلده یازیلمیش، عربجه، تورکجه و فارسیجا بیر کتاب اولاراق، زمانه xadنین علمی دیلی اولان عرب دیلیجه یازمیش و بو دیلی، تورک دیللی خالقلارا اؤیرتمه xadیه جان آتمیشدیر و بئلهxad لیک له ده اؤز آنادیلینه اؤنم بسله xadمیشدیر. بو اثرده فارسیجایا دا اهمیت وئرمیش و عجملری سئویندیرمیشدیر.

زمخشری چرشنبه گونو رجب آییxadنین 27سی گونو، 467 هجرتدن کئچن ایلده (8مارس 1075م) زمخشرده – خوارزم ایالتینده آنادان اولدو. بو زمان سلطان اتسیز حکومت سوروردو. روایتلره گؤره ابوالقاسم اوشاقلیقدان بیر اولای اساسیندا بیر قیچینی الدن وئریر؛ دیزدن آشاغی قیچینی کسیب تخته آغاجلا اونا آیاق قوشورلار. او، بیر قیچی اولمایاراق، هئچ بیر ضعف دویمور، بلکه علم و بیلیک قازانماقلا خالقین اورهxad یینی اله گتیریر. اونون آتاسی، زمخشرین بیر ماحالیندا امام جماعت اولاراق، بؤیوک بیر حؤرمت صاحیبیxadایدی. بالاجا ابوالقاسم ده علم و بیلیگین دورومونو دوشونهxad رک همان اوشاق چاغیندان علم دالیجا گئتمه xadیه اوز قویور. آتاسی اونو خوارزمه گؤندهxad ریر، ایلک اؤنجه اؤز یانیندا اؤیرتدیگی علملردن علاوه، اونو بؤیوک عالیملر یانیندا اؤیرهxad نمهxad یه تشویق ائدیر. اونا گؤره شیخ ابوعلی الضریر الادیب یانیندا ادبی بیلیکلر، امام رکنxadالدین محمدالاصولی و امام منصور یانیندا اوصول علمینی اؤیرهxad نیر؛ بیر آز کئچمهxad دن علی بن مظفّر النیشابوری و ابونصرالاصفهانی محضریندن درس آلیب. چوخ کئچمه xadدن ابوسعید شانقانی و شیخ الاسلام ابوالنصر الجوالقیxad نین جلسه xadلرینده علمینی تکمیللشدیریر. بوندان سونرا مکهxad یه گئدیب و زیارت ائدَندن سونرا اؤر شهرینه دؤنور و خلقین خدمتینه چالیشیر. او، ایکی دؤنه مکهxadیه گئدیب و الکشّاف اثرینی اورادا یازیر. ایکینجی دؤنه وطنه قاییداندا، وطنداشلاری اوندان کشّافین تورکجه xadسینی ایستهxadییرلر و بیر سیرا عالیملرین یازدیغینا گؤره، زمخشری بو کتابین عربجه سطیرلرین آراسیندا و آلتیندا تورکجهxad سینی ده آرتیرمیشدیر. بوگون بو نسخه الدهxad دیر و 2475/332 نمرهxadسی آلتیندا پترزبورگ کتابخاناسیندا ساخلانیلیر. بو حقیقته بیر چوخلو عالیملر اشاره ائدیب و آراشدیرمالار آپارمیشلار، او جملهxad دن اِگمان، سیمونف، بارتولد، توغان، اردوغان، ذوالفقار و محمدوف بو ساحهxadده چالیشمالار یایمیشلاردیر. آنجاق جارالله بیر عمر یاردیجیلیقدان سونرا، عرفه گئجهxad سینده 538قمریده (17حزیران 1144م)دا اورگنج شهرینده گؤزونو دونیادان یومور.

تانیانلار اونو اینام یؤنوندن معتزلهxadدن بیلهxadرک، مذهب جهتیندن حنفی بیلمیشلر. آنجاق ادبی بیلیملر ساحهxad سینده هر اوچ دیلین صرف، نحو، اشتقاق، معنی، بیان، لغات و تفسیر گوجونه مالیک بیر وارلیق تانییرمیشلار. اثرلری ده بونو اثبات ائتمکده xadدیر.

زمخشریxadنین اثرلری:

زمخشری چالیشقان و دوشونجهxadلی بیر انسان و ادیبxadدیر کی عُمُر بویو یازیب – یارادیب، اؤزهxadللیکله اوچ دیلده اثرلر اؤزوندن یادگار قویموشدور. اونون ان تانینمیش اثرلری بونلاردیر:

- کشّاف – بو اثر قرآن تفسیری اولاراق، عالیمین ان معروف اثریxadدیر کی بوگونه قدَر اؤز ده xadیهxad رینی ساخلامیش و هله ده تفسیر یازانلارین دقتینی اؤزونه چکمهxad ده xadدیر. بو اثری 532جی ایلده بیتیرمیشدیر.

- المفشّل – عرب دیلیxadنین صرف و نحوی حاققیندا بیر اثردیر کی 517 ایلینده بیتیرمیشدیر.

- المفرد و المؤلف فی النحو – بو اثر ده جمله حاققیندا بحثلری ایره xadلی سورور.

- مقدمهxad الادب – بو اثر اوچ دیلده اولاراق، عجملره، اؤزه xadللیکله تورک دیللی خالقلارا عربجه xadنی اؤیرتمه xadیه چالیشیر. بو اثری سلطان اتسیز آدینا یازمیشدیر و اونون الیازمالاری بو گون ده هر اؤلکهxadده واردیر.

- اساس البلاغه

- کتاب الفائق

- کتاب الامکنه و الجبال و المیاء – بو اثر جغرافیا علمینده xadدیر.

- مقامات – ادبی قونولاری احتوا ائدیر.

- المستقسی فی المثل – بو کتابدا عربجه آتالار سؤزلری توپلامیش و بحث ائتمیشدیر.

- الفقه الذهب

- صمیم العربیه – یئنه ادبیات ساحهxadسینده عربجه xadنی بحثه چیخاریر.

- متشابه الاسماء

- مختصر الموافقه و الاصحاب – حدیثلر باره xadسینده xadدیر.

- دیوان شعر

بونلاردان علاوه بیر چوخلو کتابلاری هله دونیادا چاپ اولمامیشدیر کی اونلاری بئله سیرالاماق اولور:

- رسالة فی کلمة الشهادتین

- مسائل الغزالی

- الکشف فی قرائات القرآن

- مختصر الموافقه بین اهل البیت و الصحابه - حدیث علمینده

- خصائص العشرة الکرام البرره - حدیث علمینده

- المفرد و المؤلف - نحو علمینده

- کتاب السمحاجات - تاپماخالار و نحو علمیxadنین چتینلیکxadلری حاققیندا

- القسطاس: عروض اوزه xadرینده

- المستقصی فی الامثال: بو اثر یئنه ده اوچ دیللی بیر اثر اولاراق، آتالار سؤزلری حاققیندا اولموش و اونا فارسیجا و تورکجه آرتیرمالار واردیر، اؤزه xadللیکله بیر چوخلو تورکجه ضربxadالمثللر داخیل اولموشدور.

- نزهة المستأنس - لطیفه xadxadلر و گؤزل ادبی متنxadلر داخیلxadدیر.

و هامیدان اؤنملی زمخشریxadنین شعرلر دیوانیxadدیر کی بوگونه قدَر اویان – بویاندا داغینیق صورتده یاییلمیشسا دا، بیر توپلوم حالیندا چاپ اولمامیشدیر. بورادا زمخشریxadنین تورکجه شعرلری ده داخیلxadدیر و بیر سیرا ایکی دیللی – ملمع آدلانان عربجه – تورکجه شعرلری واردیر.

زمخشری بو ده xadیرلی اثرینی –"مقدمهxad الادب"ی سلطان اتسیزبن محمد بن آنوش تیگین خوارزمشاها تقدیم ائتمیشدیر. اونون یازی تاریخی بللی اولمامیش، آنجاق بیلیریک سلطان اتسیز 1156 – 1127 ایللری آراسیندا حکومت سورموش و زمخشری ده 1145جی ایلده وفات ائتمیشدیر. بئلهxad لیک له بو اثرین یازیلما تاریخی 1144 – 1128م ایللری آراسیندا اولمالیxadدیر.

بو کتابی تورکلره عرب دیلینی اؤیرَتمک اوچون یازمیشدیر. بونا گؤره هر صفحه xadنین آراسیندا عربجه سؤزجوکلری یازمیش و کلمه xadلرین آشاغی یا یوخاریسیندا (الیازمالارا گؤره) هر سؤزجوگون تورکجه معناسینی وئرمیشدیر. گاهدان بیر بالاجا جمله ده آرتیرمیشدیر. کتابین سون بؤلوملرینده فارسیجادان دا یارارلانمیشدیر. بو کتابین اساس نسخه xadسی، 5 بؤلومدن عبارتدیر:

1 – اسم حاققیندا

2 – فعللر حاققیندا، بورادا عربجه فعللری، چئشیدلی بابلار و هر بابدا قالیبلر حاققیندا سؤزلر دئییر.

3 – حرفلر

4 – اسملرین صرفی

5 – فعلxadلرین صرفی

بو اثرین دؤرددن اوچ بؤلومو فعللره باغلانیر و دؤرددن بیر بؤلومو ده اسملر حاققیندادیر و تکجه نئچه صفحه 3 و 4جو بؤلوملره یئر وئریلمیشدیر. زمخشری مقدمه xadالادب اثرینی خوارزمشاهین کتابخاناسی اوچون گؤزل بیر الیازما حاضرلامالیxadایدی. بلکه ده بو اثری ائله سلطان اتسیزین ایستهxad یی اساسیندا یازمیشدیر! چونکی او زمان عرب دیلی بیلیم دیلی اولموش، تورک دیلی سلطانین آنادیلی و فارس دیلی ده ایرانین ایکینجی دیلی ساییلیردی. دوغرودور، زمخشریxadنین اؤز الیازماسی اله گلمهxad میشدیر، اما او قدَر الیازمالار واردیر کی شاید شرق دونیاسیندا هئچ بیر کتاب بو ساییدا استنساخ اولمامیشدیر. تاسفلر اولسون کی بو گونه قدَر بو اثر بیزیم اؤلکهxad میزده چاپ اولمامیش، تکجه عرب و فارس دیللرینده، 1342 ایلینده تهراندا باسیلمیشدیر. بو چاپ، محمد کاظم امامی آقائی طرفیندن ترجمه اولموش و "پیشرو ادب" (؟!) عنوانیندا دانشگاه تهران طرفیندن یاییلمیشدیر. آنجاق بو کتابا اساس گؤتورولن نسخه ده، ادیب لرین ادعاسینا گؤره 5000 لغته یاخین فارسیجا سؤزجوکلر واردیر. بو بیر حالدادیر کی الینیزده اولان کتابدا 20000 دن آرتیق تورکجه سؤزجوک داخیلxadدیر. مقدمهxadالادبxadین ایکینجی فارسیجا چاپ و نشری 1387جی ایلده لایپزیک چاپیxadنین اُفسِتی اولموشدور. بو چاپ اوچون دوکتور مهدی محقق بیر اؤن سؤز یازاراق، "یوهان گوتفرید وبستن اشتاین"ین یایدیغی کتابی عینا اُفسِت ائتمیشدیر.

ایندی بو اثرین بیر نئچه الیازماسینا اشاره ائدیریک:

یوزقات کتابخاناسی نمره 396 استنساخ ایلی 655 هجرت یازانی: ابراهیم بن محمد صوفی المؤذّن خوارزمده یازیلمیش.

برلین نسخه xadسی .....66........681................ ابراهیم صوفی المؤذّن خوارزمده

شوشتر نسخه xadسی ...67..........681.................ابراهیم........................ خوارزمده

دانشگاه خوارزم ....114.........715........... بارچ کنتلی مسعود خوارزمده

قسطمونلو248، تاشکند1، 2699 نمره xadلی و تاشکند 2، 3807 نمرهxadلی، پاریس نسخه xadسی 287 نمرهxad لی الیازمالاری دا همان یازار استنساخ ائتمیشدیر.

داماد ابراهیم کتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازما 1189 نمره xadسیله 738جی ایلده سارایلی محمود بن یوسف الکاتب؛ آرخئولوژی آرخیوینده ساخلانیلان 1619نمره xadلی الیازما 740 ایلینده سارایلی هیبت الله طرفینده؛ ملت کتابخاناسیندا 2009 نمرهxadلی الیازمانی 749 ایلینده حسام الدین جندی، توپقاپی دا اوچ الیازما، 2243، 2740 و 2741نمره xadلری آلتیندا ساخلانیلیر کی 760جی ایلده شمس خیواکی استنساخ ائتمیشدیر. بریتانیا موزه xadسینده 7429نمرهxadلی و قاهره xadده ساخلانیلان الیازما 322 نمرهxadلی اولاراق 769 ایلینده خوارزملی شمس طرفیندن یازیلمیشدیر. هله بیر چوخلو الیازمالار واردیر کی هله تانینمامیش، او جملهxad دن ایران ملی کتابخاناسیندا، تهران بیلیم یوردونون کتابخاناسیندا و ایران ملی مجلس شوراسی کتابخاناسیندا، نئچه – نئچه الیازمالار ساخلانیلمادادیر. او جملهxad دن ملی شورا مجلیسینده 87003 نمرهxadلی آلتیندا ساخلانیلان الیازما هله ایشلنمهxad میشدیر، داها آرتیق 78864 نمرهxadلی و 85735 نمرهxadلی الیازمالارا اشاره ائتمک اولار. بو نسخه xadنین یازیلما تاریخی دقیق بللی اولماسا دا، 7جی یوزایلین سونلار و 8جی یوزایلین اوّللرینه عایددیر.

آنجاق بونو دا آرتیرمالییام بو نسخه xadنین ایلک صفحه xadلری یوخدور و بیز مجبور اولدوق عثمانلی تورکجهxad سی xadنین ترجمهxadسیندن یارارلاناق. بو عثمانلی ترجمه ده 8جی یوزایللرین سونلاریندا و 9جو یوزایللرین باشلانغیندا یازیلماسی دئییلیر. الیازما نسخهxad سیxad نین ایلک صفحه xadلرینده بئله یازیلمیشدیر. بو نسخهxadنی ده کتابین سون بؤلومونده گؤسترمیشیک. باشقا بیر عثمانلی تورکجه xadسیxadنین ترجمه صاحبی ده خواجه احمد ابن خیرالدین اولاراق "اسحاق افندی" لقبی ایله تانینمیشدیر. آنجاق بیز بورادا اساس گؤتوردویوموز نسخهxad نین ایلک صفحه xadلریxad نین اولمادیغی اوچون " آ" حرفینه باغلی اولان سؤزجوکلری همان الیازمادان آرتیردیق و بو آرتیرمالار اوست – اوسته بو کتابدا 6 صفحه یئر آلمیشدیر.

کئچن یوزایلدن بو الیازمالار بیر چوخلو دونیا عالیملریxadنین دقتینی اؤزونه چکمیش و چوخ عالیملر اونون حاققیندا علمی – تحقیقی ایشلر ایرهxad لی سورموشلر. او جملهxadدن J.G. Wetzstein بو باره ده کتابینی 1844جی ایلده لایپزیکده یایدی. اسحاق خوجا افندیxadنین تورکجه استنساخ ائتدیگی اثر، 1313 ه/ 1895م ایلده استانبولدا 739 صفحه xadلیک بیر کتاب کیمی چاپا یئتیریلدی. و. بارتولد 1926جی ایلده یئنه لایپزیکده[1] اؤز اثرینی چاپا یئتیردی. سونرا روس عالیمی ن. پون مسکودا و سونرا ویسبادن ده 1938جی و 1951جی ایللرده چاپ ائتدیردی. تورکیهxadده پروفسور احمد آتش 1951جی ایلده دهxadیرلی آراشدیرمالاریلا برابر مقدمه الادب اثرینی چاپ ائتدیردی. آ. ن. بروکف بو اثرین تورکی ترجمهxad سی اوزهxadرینده تدقیقلرینی 1962جی ایلده بوداپئستده و 1964جی ایلده مسکووادا چاپا چاتدیردی. ز.ب. محمداوا 1975جی ایلده آنکارادا و نوری یوجا 1977جی ایلده ویسبادنxadده بو اثری چاپا تاپشیردی. ایندی مقدمه الادب اثری تورک دیلینده ان تانینمیش اثرلردن ساییلیر. بیز ده ملی شورا مجلیسینده کی اوچ الیازمانی اساس توتاراق، کامل صورتده چاپ اولماغینا چالیشیریق. اولسون کی اؤلکهxad میز ایراندا دا تورکجه اثرلر اورتایا گلسین و بو غریبلیکدن قورتارسین. انشاء الله!

مقدمهxad الادب اثری تورک، عرب و فارس دونیاسیxadنین ده xadیرلی اثرلریندن بیریدیر. بو اثرین بیر چوخلو نسخهxad لری ایراندا، تهراندا، چوخلو بیلیم یوردلاریندا و اؤزللیکله ملی کتابخاناسیندا و شورای اسلامی مجلیسیxadنین کتابخاناسیندا ساخلانیلیر و اونوتمامالی کی بو کتابلار و بو نسخهxad لر ایراندا یازیلمیش و یا دوغروسو بورادا استنساخ اولموشدور. آنجاق بونو دا آرتیرمالییام کی تاریخ بویو بیر چوخلو ملتxadلر ده چالیشمیشلار بو اثری اؤز دیللرینه چئویریب و اؤز آنادیللرینه آرتیرسینلار. او جملهxadدن تورک ملتxadلری تاریخ بویو بو کتابی اؤز آنا دیللرینه ده یازمیشلار. او جملهxad دن تورکمن – اوزبک تورکجه xadسینده، قازاق تورکجهxad سینده و قیرقیز تورکجهxad سینده و هابئله موغولجا نسخه xadلری ایراندا دا واردیر.

کئچن یوزایلدن مستشرقلر بو اثری اؤز دیللرینه چئویرمه xadیی و اونو چاپ ائدیب یایماغی اؤزلرینه بیر فخر سایاراق، گؤزل کتابلار یایمیشلار و اؤز دیللرینه ده بو اثری آرتیرمیشلار و اونا گؤره مقدمه الادب بوگون اینگیلیسجه، آلمانجا، فرانسیزجا و بلکه ده باشقا دیللره چئوریلمیشدیر.

بو آرادا تورک ملتلری داها آرتیق بو اثری منیمسهxad میش و اونو یییه xadلنمیشلر. تورکیه xadده گؤزل آراشدیرمالارلا برابر الیازمالار دا بیر چوخلو دکترا تئزلرینه موضوع سئچیلمیش و بئلهxad لیکله ده علمی ایشلر ایره xadلی آپاریلمیشدیر. اوجملهxadدن پروفسور دوکتور نوری یوجه شوشتر نسخهxad سینی الده ائدهxad رک گؤزل تحقیقلر آپارمیش و داها ده xadیرلی اینجه xadلهxad مهxad لر و آراشدیرمالار آپارمیش و علمی بیر اثر یاراتمیشدیر. بو کتابین ایکینجی چاپی آنکارا 1993ده یاییلمیشدیر. بورادا عربجه و تورکجه بیر علمی سؤزلوک یارانمیشدیر. شوشتر الیازماسی ایران ادیبxadلرینه گؤره موغولجا یازیلمیشدیر. بو سؤزلردن بیر بالاجا شونیستی باخیشلار دا بیلینیر. آنجاق بو اثر علمی اینجه xadله xadمه xadلرله ده xadیرلی بیر اثره چئوریلمیشدیر.

مهدی محقق مقدمهxad الادب کتابینی لایپزیک ده چاپ اولان نسخه xadنی عینی صورتده افست ائتمیش و ایراندا یایمیشدیر. لایپزیک چاپینی ای. جی وتزشتاین I.G Wetzstein باشا گتیریب و 1843 ایلینده اروپادا اولان نسخهxad لر اساسیندا حاضیرلامیشدیر. دوکتور مهدی محقق بو کتابا بیر اؤن سؤز آرتیریب و عینا چاپ ائتدیرمیشدیر و داها بیر آراشدیرما دا یاپمامیشدیر.