6جی عصرده آذربایجان ادبیاتی

آذربایجان تورک ادبیاتی نه قدxadر زنگین، محتوالی، گؤزَxadل و دولغون اولورسا دا، هله xadلیک نسیان اؤرتویو آلتیندا گیزلی قالمیشدیر. کئچن یوزایلده – پهلوی رژیمیxadنین قانلی – قادالی استبدادی، یوردوموزا کؤلگه سالاراق دیلیمیز و ادبیاتیمیزین یاساق اولدوغو، خالقیمیزی بو ادبیاتدان محروم ائتمیش و همین یوزایلده – باشقا ملتلر دؤرد ناللی ایرهxadلی گئده xadن بیر چاغدا، بیزیم آذربایجان خالقیمیز یئرینده دایانیب، تکجه بیر تاماشاچی کیمی باشقا خالقلارا باخمادان آیری بیر چاره تاپمادی. آنجاق بوگون دیلیمیزین آزادلیغی اومودویلا بؤیوک آددیملار ایرهxad لی آتیب، ادبیاتیمیزین اوزهxad رینه قونان غوباری اوستوندن سیلمهxad دهxad دیر. شُبهه یوخدور که حقیقت بیر گونش کیمی همیشهxad لیک بولود دالیندا قالماز. ادبیاتیمیز دا بو حقیقتلردن بیریxadدیر. بولودلار دالی چکیلدیکده، گونشین شعلهxad لری گؤزلری قاماشدیران کیمی، آذربایجان ادبیاتیxadنین زنگینxadلیگی تانینمادا چوخلو گؤزلری قاماشدیریر. 7جی یوزایلده آذربایجان تورک ادبیاتی چین دوواریxadنین یانیندان باشلاییب مصره قدر اوزانان اؤلکه xadلرده یاییلاراق، دهxad یرلی اثرلر یاراتمیش و یوزلرجه عالم، شاعر و صنعتکارلار میدانا گلمیشدیر. بوگون خراساندان توتوب آنادولونون باتیسینا قدر یارادیجی شاعرلر آذری تورکجهxad سینده تانینیرلار. او جملهxad دن اسفراینلی حسن اوغلو، بابا الیاس، خواجه دهانی، مولوی، خواجه علی خوارزمی، حاجی بکتاش ولی، هامیسی خراساندان باش قووزاییب تورکجه یازیب یارادیبلار. یوزایللر بویو بو آخیمی داوام ائدیب بوگونه قدر ایرهxadلی سورموشلر. او بیری یؤندن، آنادولودان باش قالدیران شاعیرلر: خواجه احمد فقیه، خواجه احمد مداح، مصطفی ضریر، سلطان ولد و باشقالاری، حتا مصردن باش قووزاییب گلن سیف سرائی آذری تورکجهxad سینده شعرلر یازیرلار. بو شاعرلر 7جی یوزایلده یاشاییب یاراتمیشلار. آذربایجانین اؤزوندن باش قالدیران شاعرلر و عالملر ده آز اولمامیشدیر؛ شیخ صفی الدین اردبیلی قارا مجموعه عنوانلی یوزلرجه بویروقلاری اولموش، حسام الدین خوئی تورکجه – فارسیجا سؤزلوکلری اورتایا گتیرمیش، یوزلرجه درویش مسلک شاعرلریمیز میدانا گلمیش و مثنویلر، دیوانلار اورتایا قویموشلار. بونلار کی بیردن بیره اولمامیش، بلکه بونلارین کؤکو – ریشه سی بوندان قاباقکی یوزایللرده کؤک سالمیشدیر. بونو دوزگون تانیماق اوچون اؤنجه یوزایللره گئدیب کؤکونو آختارماق گره کیر.

6جی یوزایلده آذربایجاندا زنگین بیر شفاهی ادبیاتلا اوز – اوزه گلیریک. بو زامان دده قورقود دستانلاری گئنیش بیر صورتده خالق ایچینده سؤیله xadنیر؛ آشیقلار و اوزانلار مختلیف ائپیک و سئوگی ناغیللارینی خالق ایچینده یارادیرلار و سئویلیرلر. بو زنگین شفاهی ادبیاتلاردان، نهنگ شاعرلر بهره آلیرلار. خاقانی، نظامی، فلکی، بیلقانی، و باشقالاری بو زنگین ادبیاتدان یارارلانارکن اؤز فارسیجا یازدیقلاری اثرلره سپهxadلیرلر. اؤزه xadللیکله نظامی بوتون مثنویلرینده سؤیلهxad نن داستانلاری خالقین دیلیندن آلمیش، دده قورقود سیمالارینی بیر داها مثنویلرینده جانلاندیرمیش، اوزانلارین دئییشمهxad لرینی باربد و نکیسا دیلیله فارس ادبیاتینا یئرلشدیرمیش، آذربایجان ادبیاتیندان یئنیxadلیکلری فارس ادبیاتینا بورج وئرمیش و یوزلرجه آتالار سؤزو، دئییمxadلر، عباره xadلر آنادیلیندن پای وئرمیشدیر.[1] گؤردویوموز کیمی، نظامی حتا عربجه دستانلاریندا – لیلی و مجنوندا – عاشق و معشوقو تورک پالتاری گئیدیریر، اونلاری تورکانه روحیهxad سیله بزه xadییر. فارس شاهلاری ایراندان قاچاراق آذربایجان اؤلکه xadسینه پناه گتیریرلر. بهرام گور بئله بیر شاهلاردان بیری دیر. حتا مقدونیهxadلی اسکندر آذربایجانا گلدیکده بیر آذربایجانلی قادین قارشیندا دیزه چؤکور.

نظامیxadنین اثرلری باشدان باشا تورک بیر شاعرین یارادیجیلیغی ساییلیر. نظامی اثرلریxadنین هامیسیندا تورک اولدوغونا، تورکانه گئدیشلره اشاره xadلر ائدیر و اؤزونون تورک اولدوغونو دفعه xadلرله دیله گتیریر:

پدر بر پدر مرمرا ترک بود که هر یک به نیرو یکی گرگ بود

او، تورک کلمه سینی و تورک اولماغینی مقدس سایاراق، حتی پیغمبرین معراجا گئتمهxad یینی ده ترکتازی آدلاندیریر و پیغمبری بئله مدح ائدیر:

زهی ترکی که میر هفت خیل است

سلجوق شاهی اولان سلطان سنجره یازدیغی شعرده، عدالت، صداقت و گؤزه للیگی تورکلرین خصلتی بیلهxadرک یازیر:

دولت ترکان که بلندی گرفت مملکت از داد پسندی گرفت

چونکه که تو بیدادگری پروری ترک نه ای، هندوی غارتگری

نظامی تورک اولدوغونا گووه نیر، اوغلونا دا ترکزاده اولدوغونو ایناندیری:

اگر شد ترکم از خرگه نهانی خدایا ترکزاده ام را تو دانی

نظامی سئوگیلی سینی قیپچاق تورکلریندن اولاراق اؤیور و دئییر:

پرندش درع وز درع آهنین xadتر قباش از پیرهن تنگ آستین xadتر

سران را گوش بر مالش نهاده مرا در همسری بالش نهاده . . .

نظامی اؤز تورکجه اثرلرینه ده دفعه لرله اشاره ائدیر و دئییر:

ترکی ام را در این حبش نخورند لاجرم دوغبای خوش نخورند

بئلهxadلیکله نظامیxadنین دئدیگینه گؤره، شاعرین خوش دوغباسی شاعیرین آنادیلینده دیر کی سارایلار بگنمیرلر و لاجرم اوندان محروم قالیرلار، چونکی آخستان بیگ کیمی پادشاهلار شاعیردن فارسجا و عربجه شعر ایسته xadییرلر و شاعر آنادیلینده یازماغی ترجیح ائدیر. سعید نفیسی دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی کتابیندا، هم بو قونویا اشاره ائدیر و هم مصرده خدیویه کتابخاناسیندا نظامی xadنین تورکجه دیوانی xadنین الیازماسینا اشاره ائدهxadرک اونو قبول ائدیر[2].

تکجه نظامی یوخ، بلکه خاقانیxadنین دیوانیندا دا ملمّعxadلر – ایکی دیلده و گاهدان اوچ دیلده اولان شعرلر واردیر. حتا خالق دیلینده خاقانیxadنین ساوالانا یازدیغی بیر غزلی اوخونماقدادیر. خاقانی آذربایجانی سئویر، شروانی آنا بیلدیکده، تبریزی اؤزونه آتا کیمی بیلیر؛ بیر اوشاق کیمی آنادان اینجیینده آتا قوجاغینا پناه گتیریر و خاقانی شرواندان ایجیییب، تبریزه پناه گتیرمیش و عمرونو بورادا بیتیرمیشدیر. یاددان چیخارمایاق کی بو زامانلاردا، تبریز اؤزهxadل بیر دوروما مالک اولاراق، دنیانین باشا – باشیندان بوتون شاعرلر و عالملری اؤزونه چکمیش و یوزلرجه بیلگینلر تبریزده یاشاییر و مقبره الشعرا بو دورومون یادگاریxadدیر.

خاقانی دیوانیندا، زامانین بیر دورومو اولاراق یوزلرجه، بلکه مینلرجه تورک سؤزجوکلری و آدلاری فارس دیلینه داخل اولور. بو سؤزجوکلرین فارس دیلینه داخیل اولماسی، تکجه آذربایجان شاعرلری طرفیندن یوخ، بلکه بوتون فارس شاعرلری ده بو دوروما بویون اگمیشلر. یوزلرجه تورک سؤزلری، یوزلرجه عبارهxad لر، دئییمxadلر و آتالار سؤزلری فارس ادبیاتینا هدیه وئریلیر. بو سؤزجوکلردن بیر سیراسی بونلاردیر: خان، آق، قره، خاقان، وشاق، آلپ، تنگری، سنقر، پرچم، بیرق، سو، اکمک، قلندر، تتق، منجوق، بیدق، سن، یلواج، تگین، آلپ، طغرا، طغان، ارسلان، خزر، بلغار، قبچاق، اتاق، خانه، و یوزلرجه باشقا سؤزجوکلر.

خاقانی آذربایجان شاعیرلری باشیندا دایاناراق، مداح بیر شاعیر اولورسا دا، آذربایجان سبک و سایاغیxadنین فارس ادبیاتیندا و شعرینده باش توتماسیندا اؤنملی رول اوینامیشدیر. اونون شعرلرینده تورک کلمهxad سی مقدس ساییلاراق، تورکانه روحیه دن دانیشیلیر، ترکتازی، ترکانه، ترکی و باشقا ترکیبلری اؤزه ل بیر یئر آلیر. عاشقانه شعرلرده معشوقون "خدنگ غمزه xadی ترکان"دان دانیشیر، تورکلری قان تؤکوجو، کؤچهxadری، و باشقا توصیفلرله بیلسه ده، عشق شحنهxad سیxadنین ترکتازلیغیندان سؤز آچیر، تورکلری هر یئرده یوخاری یئرده قویور، او جمله ده بئله شعرلری چوخدور:

دل ازرق پوش و ترکان زرق پاشند

دلت را خرقه زایشان تازه گردان

ویا مکه ده تورکلری عربلره بئله ترجیح ائدیر:

همخدمت این حلقه بگوشان ختن به

از طاعت آن کعبه نشینان ریائی

عاشقانه شعرلرینده بو تعریفلر داها گؤزَلدیر. بورادا همیشه تورکلر گؤزل، دلربا، دل انگیز، کمانکش، ستمگر تانینیر:

تو ترک سیه چشمی، هندوی سپید من

خواهی کلهم سازی، خواهی کمرم بخشی

خاقانی ایلک اؤنجه حقایقی تخلوص ائدیردی، آنجاق گئت به گئت آنادیلینه محبت بسلهxad یهxad رک، تورک آدی اولان "خاقانی" تخلوصونو سئچیر. بیلیریک آذربایجانین دیلی بوتونلوکله تورک دیلی اولموشدور و فارس دیلی بو شاعرلره ایکینجی بیر دیل ساییلیردی. بو حقیقتی تکجه بیز دئمیریک، بلکه فارس عالملری ده بونا اشاره ائدیرلر. او جملهxad دن سعید نفیسی فارس عالیمی و ادیبی دوزگون اولاراق بئله یازیر:

"این نکته مسلم است که زبان شعر فارسی زبان طبیعی و رایج مغرب ایران مخصوصا آذربایجان و اران نبوده و زبان مشرق بوده است که از راه ادبیات وارد این سرزمین شده است. شعر دری در آذربایجان از قرن پنجم و زمان اسدی و قطران آغاز شده و در قرن ششم در زمان ابوالعلاء گنجوی و خاقانی و نظامی و فلکی و قوامی و مجیرالدین بیلقانی که بزرگترین سرایندگان این سرزمین در این دوره اند به اوج بلندی خود رسیده است.

ناچار شاعران بزرگ آذربایجان زبان دری را از مادر خود نمی xadآموخته و از آموزگار درمیxad یافتهxad اند و اینکه گاهی در آثار ایشان مخصوصا در شعر خاقانی و نظامی ترکیبات و تلفیقات و تعبیراتی دیده میxadشود که در عرف شاعران خراسان و عراق یعنی جایی که زبان دری زبان طبیعی بوده است دیده نمیxad شود جزین دلیل دیگری ندارد"[3]

بورادا باشقا بیر نوکته ده بودور کی نفیسی مختلف فاکتلارلا گنجه xadنی آذربایجان بیلهxad رک، آذربایجانین باشکندی تانیییر[4]. ارانی دا آذربایجان تاریخیندن ساییر[5].

نفیسی حتا خدیویه الیازماسینا اشاره ائدهxadرک، نظامیxad نین تورکجه شعرلرینی تائید ائدیر. آنجاق فلکی، بیلقانی و اونلارجا باشقا آذربایجان شاعرلری بو زامان آنادیللرینه لاقید قالمیرلار؛ اونون گؤزه xadللیکلرینی فارس ادبیاتینا هدیه و پای توتورلار. آذربایجان شیوه xadسی و سبکی آدلاناراق ادبی بیر شیوه ایران فارس ادبیاتیندا یارانیر.

آذربایجان تورکجهxad سی تکجه شاعرلر طرفیندن آلقیشلانمیر، بلکه بؤیوک فقیه، عالم و مفسرلر طرفیندن ده آلقیشلارلا اوز – اوزه گلیر. او جملهxadدن ابوالقاسم زمخشری بو یوزایلین ان بؤیوک عالملریندن اولاراق تورک دیلینه ماراق بسلهxad ییب و اسلام دونیاسیxadنین ده xadیرلی تفسیر کتابی اولان "الکشاف" اثریندن سونرا، "مقدمه xadالادب" اثریله دنیادا اؤلمز بیر شخصیت تانینیر. زمخشری مقدمه xadالادب اثرینده تورک دیللرینی آراشدیریب و تورکلرین تاریخیندن ده xadیرلی معلوماتلار وئریر و عربلره تورک دیلینی اؤیرتمهxad یه چالیشیر. بو کتابدا عربجه xadنی تورکلره اؤیرتمه اساس هدف اولورسا دا، تورک دیلی حقینده درین معلوماتلار وئریر. عربجه سؤزجوکلری سادا و گؤزه xadل تورکجه کلمه xadلرله آچیقلاییر. باخین بو کلمه لری بئله توضیح وئریر:

مکتب : اوغلان اوخور یئر

تاوان : ائوین کؤکه xadسی

شرق : گون دوغار یئر

غرب : گون باتار یئر

مسافرخانه : قونوقلوق ائو

مطبخ : آش بیشیرقو یئر

و . . .

زمخشری بو اثری 516جی ایلده سلجوق سلطانی اولان سلطان اتسز اوچون هدیه وئرمیشxadدیر. زمخشریxadدن بیر سیرا تورکجه شعرلر ده الده واردیر.

بو دوراندا تورک دنیاسیxadنین بؤیوک بیر عالمی ده فخرالدین مبارکشاهxadدیر. اونون "شجرهxadالنساب" اثرینده تورک عالملریxadنین یاشاییشی و اثرلریله تانیش اولوروق. فخرالدین بو اثری قطبxad الدین آی بیگ اوچون تقدیم ائتمیشدیر. بورادا تورکانه روح ایله تاریخ و ادبیات دنیاسینا باخیلیر و تورکلرین ایگیدلیگی، بهادرلیغی تعریفلهxad نیر. بو اثر "تاریخ فخرالدین مبارکشاه" عنوانی ایله ده تانینیر. بورادا اورتا آسیادان توتوب مصره قدَر اوزانان اسلام اؤلکه xadلرینده تورکلرین امیرلیگی و حکومتلری تانیتدیریلیر. بو اثر بوگون دنیا دیللرینه چئوریلمیشدیر. تاسفله بو کتابدان تکجه 136 صحفه xadلیک قدر قالمیش و قالانی آرادان گئتمیشدیر.

دوغرودان دا 6جی یوزایلده آذربایجان تورک ادبیاتی چوخ زنگین و گئنیش دیر؛ آنجاق نه یازیق کی بو ادبیاتی آزادانه یازیب – اوخوماقدان هله ده محروم قالمیشیق. شُبهه یوخدور گونش همیشه xadلیک بولود دالیندا گیزلی قالماز و بوگونلرده بو ایشیقلی گونش بولود دالیندا چیخمادادیر.