گنجه لی نظامی نین تورکجه دیوانینا بیر باخیش / م. کریمی

گنجهxad لی نظامی، تکجه آذربایجان ادبیاتی یوخ، بلکه بوتون شرق ادبیاتیxadنین اؤنملی و بؤیوک، اؤلمز سیمالارینداندیر. اونون درین دوشونجهxad سی، بشر سئوه xadرلیگی، بوتون دونیا انسانلارینا بسله xadدیگی محبت، قادینلارا قویدوغو سایغی و حؤرمت، هابئله انسان سئوه رلیک و ایده آل بیر توپلومون اؤزه xadللیکxadلرینی یارادیب – گؤسترمه xadیی، بشرین سعادتی اوچون چالیشدیغینا گؤره، ابدی بیر سیما کیمی قالارقی دیر. بئله بیر گؤرکملی انسانی هامی اؤزوندن بیلمه xadیه حقلیدیر. فارسلار نظامینی اؤزلرینه باغلاسالار، قیناماق اولماز؛ کوردلر نظامینی منیمسه سه لر حق وئرمه لی ییک؛ آذربایجان دا بو بؤیوک شاعیری باغرینا باسیب اونا فخر ائتسه ده حقلیدیر. نظامی تکجه بیر خلق و بیر ملت اوچون یوخ، بلکه بوتون بشریت اوچون یول گؤسترمیش و بوتون انسانلارین سعادتی اوچون چالیشمیشدیر. بئله xadلیکله نظامی نه سنینxadدیر، نه منیم. او، بوتون یئر کورهxadسیxadنین بؤیوک شاعیری، عالیمی، حکیمی و دیلچیxadسیxadدیر. هامی اونو اؤزونه باغلایا بیلر.

   تاسفلر اولسون کی بیر سیرا گؤزو دار آداملار تکجه اونون فارسیجا اثرلری نین اولدوغونا گؤره بئله چالیشیرلار نظامی نی باشقا ملتxadلردن قیریب، تکجه اؤزلرینه باغلاسینلار. نه گؤزل کی بوگون بو داهی شاعیرین 1 اثرلری ده ایشیق اوزونه چیخمیش، دونیا انسانلاری اونون باشقا اثرلریله ده تانیش اولوب، داها آرتیق باغریلارینا باسیرلار.

   نظامی نین تورکجه دیوانی نئچه ایللر بویو تانینمیشدیر، آنجاق چاپ امکانی اولمامیشدیر. نهایت 1379جو ایلده مصرده خدیویه کتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازماسی ایرانا چاتدی. بیر سیرا عالیم لر اونو اله آلیب آراشدیراندان سونرا چاپینا حاضیرلاشدیردیلار و زحمتی ائل اوغلو آدینا دوشدو. او گوندن یبیر سیرالار اونو آلقیشلاییب، بیر سیراسی دا قارقیشلادیلار. گؤزل علمی آراشدیرمالار اوزه چیخدی. اورتایا گلن موافق و مخالف نظرلر اولدو. بیر سیراسی باشدان دیبه قده ر بئله بیر اثرین نظامیxadنین اولدوغونا کافیر اولدولار و بیر سیرا سئوبینج آتینا مینیب گؤزلرینی هر بیر مخالف نظرلره باغلادیلار. اما بوگون 15 ایل او زماندان کوچیر. بو ایللرده همین دیوان دیلچیxadلیک، ادبی، تاریخی، سؤزلوک و باشقا یؤنلردن مختلف ساحهxadلرین اوزمانلاری طرفیندن اینجهxadلهxadنیب و دوزگون و گؤزل سونونجلار اله گلیبدیر. بوگون بو سونوجلاردان یارارلانیب دوزگون آددیملار آتماق و دوزگون علمب باخیشلار سؤیله xadمک لازیمدیر. شوبهه یوخدور کی اونون مخالف و موافق لری هم دوز سؤزلر دئمیش و هم یانلیشلار و خطالارا دا قالمیشلار. آنجاق بو حرکت داوام ائدیلیب آیدین بیر نتیجه xadیه چاتمالیدیر.

   قاهره xadده گنجهxad لی نظامی نین آدینا تانینان تورکجه دیوان الیازماسی، قارامانلی نظامیxadنین آدینا دا یاییلمیشدیر. اونا گؤره بو ایکی شاعیری تانیماق، اونلارین دیل اؤزه xadللیکلرینی نظرده توتماق لازیمدیر. گنجهxad لی نظامی ایله قارامانلی نظامی آراسیندا 240 ایل آرا اولاراق، دیللر ده ده ییشیلمیشدیر. ایندی بو دیوان گنجه لی یه یاخین بیر دیلدهxadدیر، یوخسا قارامانلییا؟ بونا دوزگون جواب وئریلیرسه، بوتون چتینxadلیکلر حل اولموش اولور.

بونلاری حل ائتمک اوچون آشاغیداکی یوللاری هامبارلامالیxadییک:

1)      گنجهxad لی نظامی و قارامانلی نظامیxadنی دوزگون تانیماق

2)      ایکی شاعیرین شعر دیلی و شعر اؤزه xadللیکxadلری

3)      ایکی شاعیرین دوشونجه و بیان دونیاسی و شعر مهارتی

4)      25 ایل عرضینده دیلیمیزین ده xadییشیلمه xadسی و دیل فرقی

5)      دیوانداکی شعرلرین بیر – بیر آراشدیرماسی و معیارلاماسی

6)      شعرلرین هانسی زمانا و شاعیره عایید اولدوغونون بللنمهxad سی

بو مرحله لری کئچیرندن سونرا، دیوانین تکلیفی آیدینلاشار. البتده هر بیر آراشدیریجی نین اؤز سبکی، علاقه سی و اونون سلیقه سی ، هابئله معلومات دایره سی و ده یرلری بو آلدیغی سونوجا اثر قویا بیلر. ادبیات ساحه xadسی ریاضیات و ایدمانلا فرقله xadنیر. بورادا یاریش یوخدور کی بیر داور ایکی قهرمانین غلبه گلدیگینی بللندیرسین. یا ریاضیات دا دئییل کی 2*2 همیشه 4 اولسون. بورادا باخیش و گؤروش اؤز ائتکیxadسینی بوراخاجاقدیر. بوندا شوبهه یوخدور.

   گنجه xadلی نظامی ایله قارامانلی نظامی آراسیندا 240 ایل فاصله واردیر. گنجه xadلی سلجوقلار زمانی آذربایجاندا یاشامیش و تاریخی اولایلار اونون شعرینی باشقالاریندان فرقلندیره بیلر. قارامانلی نظامی 240 ایل سونرا یاشاییب، گرمیان سارایی ایله باغلی اولموش و 29 یاشیندا دونیاسینی ده xadییشمیشدیر. بیر حالداکی گنجهxadلی نظامی قوجالیغینا قده ر سارایین حؤرمتینی قازانمیش، آذربایجان و فارس ادبیاتی ایله یاخیندان یاشامیشدیر. قارامانلی فارس ادبیاتینا علاقه بسلهxad یه xadرک بیر زمان ایرانا گلمیش، بورادا طب اوخوموش و آنادولویا دؤنموشدور. تاریخی اولایلار و جغرافیا اؤز تاثیرینی بو ایکی شاعیرین اثرلرینده قویموشدور. یاشادیقلار محیطین کولتورو ده ائتکی سیز اولمایاجاقدیر.

   ایندی دیوانا دؤندوکده تاریخی اولایلاری بیر نئچه شعرلرده گؤروروک نرگس قصیده سینده آذربایجان دیلیxadنین اؤزه xadللیکلری، هابئله ایران و سلجوق شاهلاریxadنین ائتکیسی دانیلماز شکیلده گؤز قاباغیندا جانلانیر. بورادا فارس ادبیاتیxadنین دا تاثیری دانیلمازدیر.

علم و سنجاق زرکش نه سببدن گؤتوره xadر

گر سریر چمنه اولمادی سرور نرگس.

علم و سنجاق گلمهxad لری گنجه xadلی نظامی نین فارسیجا دیوانیندا دا بوللو بوللو ایشلنمیشدیر. بو سؤزلرده و شعردن فارس ادبیاتی و آذربایجان ایسی گلیر. آنادولو شاعیرلریxadنین هئچ بیریxadنین دیوانیندا سنجاق کلمهxad سی علم و بیرق معناسینا ایشه گئتمه xadییبدیر.

دولدوروب چون جگریندن قدح زر نرگس

نوش ائده ر لعل لبین یادینا ساغر نرگس

بو قصیده ده چوخلو فارس ادبیاتی نین اصطلاحلاری ایشه گئتمیش و گنجهxad لی نظامیxadنین سؤزلرینه داها اویغوندور. بورادا ایشه آپاریلان ترکیبلر، اصطلاحلار، دئییم طرزی آذربایجان شعرینه باغلی و فارس ادبیاتیندا دا نمونهxad لرینی تاپماق مومکوندور. حتا نجوم اصظلاحلاری، بنزتمهxadلر تماما گنجهxadلی نظامیxad نینکیدیر. بو قصیده ده خسرو آفاق – محمدخان دان آد چکیلیر، بوتون مورخلر اونو جهان پهلوان سلجوق شاهلاریندان و امیرلریندن بیلیرلر. جهان پهلوان همان سلطاندیر کی گنجه نظامی خسرو – شیرین مثنویسینی اونا پای وئرمیشدیر.

   باشقا بیر قصیده بو دیواندا سلطان سنجر و ملک طغرل مدحینده یازیلمیشدیر. بللیxadدیر کی بو سلطانلار ایران سلجوقلاری اولموش و قارامانلی اوچون تانیش بیر سیما دئییللر. شوبهه قالمیر کی بو قصیده گنجه xadلی نظامیxadنین اولمالیدیر. با قصیده ده بو بیته دقت بویورون:

بو سنجر ایله طغرل وصفینی، ای نظامی،

جیزسان، مراد ائده رسن شاه قاپیسینا دوغرول.

بو قصیده ده قافیه چوخ اؤنملی دیر و حتا بونو دا اثبات ائتمک اولار کی بو قصیده هئچ عنوانلا چئویرمه دئییلدیر. بیر سیرا عالیم و ادیبلر بونو ادعا ائدیرلر کی بو دیوان گنجه xadلی نظامیxadنین اولورسا دا سونرالار تورکجهxad یه چئوریلمیشدیر و اصلی فارسیجا اولموشدور. آنجاق بو قصیده نین قافیه بحثینه گیریشیرسک، اثبات ائتمک چتین دئییلدیر کی بو شعر چئورمه اولا بیلمز. باشقا شعرلره ترجمه یا چئویرمه عنوانی وئرلسه ده بو قصیده اونلاردان استثنا ساییلیر. بو بیت اؤزو بو ادعایا شاهیددیر. سلطان سنجر و سلطان طغرل دا گنجه xadلی نظامی xadنین معاصرلریدیرلر و قارامانلییا هئچ باغلیلیغی یوخدور.

   باشقا قصیده سلطان جمالین مدحینده xadدیر. بو قصیده بئله باشلیر:

شکر کیم سلطان گردون ، حشمت انجم حشم،

عز ایله باسدی بساط سلطنت اوزره قدم

رزوم بهرام ایله یونان تختینی فتح ائیلهxad ییب،

قصر کیخسرودا دارا کیمی توتدو جام جم...

راحه الصدور و آیه الصدور کتابیندا بئله گؤسته xadریر کی جمالxadالدین آی بیگ، همدان امیرلریندن اولاراق، قیزیل ارسلانین اوغلو طغرلون وزیری ایمیش. بئله لیکله قارامانلی چاغیندان 250 اتیل اؤنجه باغلیدیرلار. بوندان علاوه، دیل و آدلاری چکیلن اسطوره وی ایران شاهلاریxadنین آدلاری گنجه xadلی نظامیxadنین دیل و تاریخینه داها اویغوندور. بو قصیده ده آدلاری چکیلن اسطوره شاهلارینا بیر باخین:

آفرین لر ائیلرلر ایدی گؤرسه xadلردی ذره xadنی

اردشیر و رستم و پورشنگ و گست هم.

و:

ارمه یه قدرین الینی اؤپمه یه دست خیال

گر دوققوز کرسیxadنون افلاکین قویا تخته قدم.

بو بیت فارس شاعیرلری طرفیندن چوخ ایشلنمیشدیر. ظهیر فاریابی بئله دئییر:

نه کرسی فلک اندیشه خواهد زیر پای

تا بوسه بر رکاب قیزیل ارسلان زند.

بئله قصیده xadلر گنجه xadلی نظامی xadنین دؤورونه عایید اولان مدحیهxadلرده و فارس شعرینده داها چوخ واردیر. بو قصیده گنجه xadلی اولدوغونا شوبهه ائتمیریک.

باشقا قصیده بئله باشلیر:

خسرو ملک مروت، داور عالم پناه،

آفتاب اوج دولت، سایه لطف اله

بو قصیده xadنین آردیجا بئله اوخویوروق:

نئجه کیم فراش چاپین شیوهxadی لیل و نهار

گه دوشویه فرش عنبر، گه توتا چتر سیاه...

بو قصیده ده "چتر سیاه" اصطلاحی گنجهxad لی نظامی زمانیندا عباسی خلیفهxadل رینه عایددیر. نظامی فارسی شعرینده ده بئله گتیریر:

سبز بر تن و چتر سیاه بر سر"

بئله لیکله بو قصیده ده قارامانلییا هئچ باغلیلیغی اولا بیلمز.

آشاغیداکی غزللره باخالیم. بو غزل چوخ گؤزل، آخیجیxadدیر:

یوزونه اهل نظر جنت اعلا دئدیلر

چنه نه پرتو انوار تجلی دئدیلر.

زاهدین یوزونه باخمادیغینی ائشیدجک

پرتو شمس نه xadدیر، دیده اعمی دئدیلر.

بو شعری ائل اوغلو قارامانلیدان بیلمیشدیر. او، قافیه xadلری بئله اوخوموشدور:

معلی دئدیلر/ طفیلی دئدیلر / معنی دئدیلر / حوری دئدیلر و نهایت، سون بیتی ده بئله اوخوموشدور: شیخی دئدیلر. و بئله دوشونموشدور کی بو قارامنلی نین اولاراق، اؤزونو شاعیر شیخی ایله مقایسه ائدیب و اؤزونو شیخی کیمی بؤیوک بیر شاعیر بیلیر. بیر حالداکی بیز بو شعری دوزگون اوخویورساق ، گرهxadک بئله اوخویاق:

معلا دئدیلر / طفیلا دئدیلر / معنا دئدیلر / حورا دئدیلر و سون بیت ده " شیخا دئدیلر" کیمی اوخونمالیدیر. ایندی سون بیتی کامیل صورتده اوخویالیم:

ای نظامی، گؤرجک نظمی نی ارباب نظر

یاراشار سنه مرید اولماغا شیخی دئدیلر.

یعنی ای شیخ سنه مرید اولماغا یارشیرسان. بئلهxad لیکله شیخی شاعیره هئچ بیر نسبتی یوخدور. بئله اولورسا، بو غزل گنجهxadلی نظامی نین اولدوغو شوبههxad سیز اولور. چونکی قارامانلی تکجه 29 ایل یاشامیش و 29 یاشلی بیر مقلد شاعیره شیخ دئمک اولماز. و یا 29 یاشیندا اؤلن بیر شاعیر شیخ رتبهxad سینه چاتماسی داها چتیندیر.

باشقا بیر غزله نظر سالالیم:

مژده ای خاطر پژمرده کی دلبر گله xadسر

جان سارایینا امیر اولماغا سرور گلهxad سر.

یئنه دیل بولبولو باشلادی فغان ائیلهxad مه xadیه

مگر اول سرو، گل اندام، سوسنبر گله xadسر؟!...

بو غزل گنجه xadلی نظامیxadنین باشقا غزللرینی یادا سالیر:

هر گئجهxad م اولدو کدر، غصه، فلاکت سنسیز. . .

ویا : چئجه خلوتده بیزه سئوگیلی یار گلمیش ایدی . . .

و باشقا غزللر. آنجاق بیر سیرا غزللر بوگون نظامیxadنین اولاراق تورکجهxadیه چئویرمهxadدیرلر. بو ترجمه xadلر ده او قده xadر گؤزلدیرلر کی اوخوجو تورکجهxad سینی اصلی فارسیجادان داها آرتیق بگهxadنیر و اوره xadیینه یاتیر. بونون نه دنی ده اونلارین دیلماجیندان علاوه، شعرین اصالتینده و شاعیرین آنادیلینده اولدوغودور. شاعیر اؤزو ده بو شعری آنادیلینده یوخ، بلکه باشقا دیله ترجمه ائتمیشدیر. ایندی اؤز اصلینه قاییدیر.

دیواندا بیر سیرا ملمعلر ده واردیر، یانی ایکی دیلده شعرلر واردیر. بو شعرلر نظامی xadنین اؤزه للیکلریندنxadدیر.

باشقا غزلین باشلانیشی بئله xadدیر:

دلبر گؤتوردو چونکی یوزوندن نقابینی

چرخین گؤتوردو چرخه مه و آفتابینی.

بو غزلین سون بیتی بئلهxad دیر:

کویونده کئچدی هجریله عمری نظامی xadنین

جنت ایچینده چکدی جهنم عذابینی.

بو بیت گنجه لی نظامی نین فارسیجا دیوانیندا بیر نئچه غزلده گلمیشدیر؛ بئله لیکله اونون شعری اولدوغوندا شوبهه ائتمک دوز دئییلدیر.

   بو دیوانین ترجمه اولدوغو دا باشقا بیر نظریه اولا بیلر. یانی گنجه xadلی نظامی بونلاری فارسیجا سؤیلهxad میش و بیر باشقا شاعیر، بلکی ده قارامانلی نظامی اونلاری فارسیجادان تورکجه یه چئویرمیشدیر. بورادا دئمک اولار کی فارسیجا دیوانیندا بو شعرلر عینی صورتده یوخدورلار. آمما مضمون یاخینلیغی داها آرتیقدیر. بونلار ترجمه اولسالار دا، ده xadیرلیxadدیر؛ چونکی بوتون گؤزه xadللیگی ساخلانیلمیشدیر و اؤزه xadلیکلری ده آرادان قالدیریلمامیشدیر. بونلاردا نظامی نین روحو دویولور. حتا بونلار ترجمه اولسالار دا، دیوانین ده xadیرلی آزالماییر، بلکه گؤسته ریر کی بو عنعنه – تورکجه شعر و غزل یوزایللر بویو داوام تاپمیش و دیلیمیزین زنگینلیگینه سبب اولموشدور.

   بئله لیکله گنجهxadلی نظامیxadنین تورکجه دیوانیxadنین داها بوندان دا زنگین اولدوغونا اینانیریق و گله جکده باشقا دیوانلارین تاپیلماسینی گؤزله xadییریک.