1 – آذربایجان ادبیاتی دموكراتيك دؤورونده

1 – 1 1 1 1
دانیشیق متنی
م. کریمی
18/9/1401

رضا شاهين قولدولوغو سونا چاتاراق، ايراندا بير آزادليق نفسي گزير. آذربايجان هميشهكي كيمي اؤز اؤنجولويونو گؤستهرير و بوتون ايراني دموكراتيك بير سيستمه چكمك اوچون، ملي آزادليق يولونو هامبارلايير و بير ايلليك آذربايجان ملي حكومتيني قورور و بونونلا دا دموكرات ادبيات يارانير. يوزلرجه گنج شاعرلر- يازيچيلار، قادينلار و ارككلر ال- اله وئريب ديكتاتورلوغو ائشيگه سورمكله خلقيميزين ديليني و ادبياتيني گلیشدیریرلر. بير ايلده يارانان عمراني، صنعتي و ادبي ايشلر، پهلوي سلسهسينين 50 ايلينده اولماميشدير. آنجاق امپرياليستلر ده اؤزلريني خطرده گؤروب، دموكرات حركاتيني بوغورلار. حركت بوغولورسادا، آنجاق فكر- دوشونجه و اونون حاصيلي اولان ادبيات هلهده ديريxadدير . . .
میللی حکومتین یارانماسی، آذربایجان چاغداش تاریخینده بؤیوک و فخر ائدیجی بیر حرکتxadایدی، بو قیام، آذربایجان خالقیxadنین بؤیوک همت، باجاریق و وارلیغینی بوتون دونیایا تانیتدیردی. آذربایجان یئنه ده همیشهxadکی کیمی ایران آزادلیغی اوغروندا آیاغا قالخیب و انسانلارا یول گؤسترمه یی باجاردی. بیر ایلده تاریخده فخرله ثبت اولان ائله بیر حرکت یاراتدی کی دونیا خالقلاری نین گؤزونون قاباغیندا بؤیوک گلیشمه لری یئرینه یئتیریب، گله جک اوچون ده زمینه یاراتدی و بوگون دونیا بیلیر کی بو بؤیوک ملت هر زمان ایستهxadییرسه اؤز مؤهرونو تاریخه ووروب و امضاسینی آتاجاقدیر.
البته بیلیرسینیز ادبیاتی آراشدیرماق اوچون، ایلک اؤنجه سیاسی – اجتماعی دورومو آچیقلاماق لازیمدیر. من ده بئله ائتمهxadلیxadیم. سونرا ادبیاتیمیزا باشلایاجاغام. عئینی حالدا واختین آرلیغینا گؤره بیر آز یئیین دانیشمالی یام، بلکه سؤزومو بیر یئره چاتدیرا بیلم.
قولدور رضاخانین قولدورلوق دورانی توکندیکده، بالاجا بیر نسیم اسمهxadیه باشلادی. فورصتدن یارارلانان آذربایجان خالقی بوتون ایرانی آزادلیغا یؤنلتمک اوچون آیاغا قالخدی. آذربایجاندا دموکراتیک بیر حکومت قورماقلا بوتون ایران خالقلارینا یول گؤستهxadریجی اولدو. میللی حکومتینی قوردو و بیر ایلده ائله هیجانلی بیر فضا یاراتدی کی تامام خالق کوتلهxadلری میدانا گلیب و اؤز وارلیقلارینی میدانا قویدولار و بیر ایلده ۵۰ ایللیک ایشلری قاباغا آپاردیلار. بو قیام اؤزگؤرلوک بیر حرکت ایدی. هئچ بیر باغلیلیغی باشقا دولتلره و حکومتلره یوخودو، آما اونو باسدیقدا شرق و غرب الxadبیر اولدولار. سیاست عالمینده گؤروروک پرزیدنت آیزنهاور شورویxadدن تشکر ائدیر و بیرگه حرکتلریندن آذربایجان حرکتینی یاتیرماقدا البیر اولدوقلاریندان دولایی تشکور ائدیر (جمیل حسنلی، ۱۳۸۲، ص ۲۶).
دوغروسو بودوركي 1320دن 1325 ايلينه قدر آذربايجان ادبياتي ديرچهxadلير و بو ايللر ادبياتين گلیشمه تاريخينده گؤركملي بير يئر توتور. رضاخانين قاچماسيلا، نسبي آزادليق بوتون ايراندا يارانير، اؤزهxadلليكxadله آذربايجان مليت مسلهxadسي داها آرتيق خالق ايچينده ياييلير و چوخلو شاعرلر قلم اله آليب، آنا ديللري و آنا وطنxadلريني اؤيمهxadيه جان آتيرلار. شعر داها ليريك حاليندان ملي بير سوّيهxadيه يوكسهxadلير. وطن معناسيني آراماق، آذربايجان عنواني آلتيندا شعر سؤيلهxadمك بيرينجي صفده دايانير. هانسي شاعر آذربايجان عنوانيني شعرينده گتيرمير؟ هانسي شاعر، حتا ليريك شعرلريندن آنا ديليندن و آنا يوردوندان تعريف ائتمهxadيير؟ بو زامانين شعري خالقيميزي اؤز ملي آزادليغي يولوندا مبارزهxadيه دعوت ائدير و يا ديكتاتورلوغو، استبدادي رد ائدهxadرك، خالقي دموكراسييه چاغيرير و برابرليگي، عدالتي، آزادليقي تصويره آلير.
1320 جي ايلدن باشلاياراق بو موضوع گونو- گوندن شدّتلهxadنير و اونون رنگي گون به گون آغيرلاشير، هابئله همين شعرلرده ملي حكومتي اله آلماق اوچون تدبيرلر تؤكولور و همن شعرلرده كوتلهلرين مقدراتيني اله آلماق اوچون چاغيريش و بئله احوال ـ روحيه ايلك پلاندا دايانير و نهايت زمينهxadني 1324جي ايلين شهريور آيينا حاضرلادير و شهريورين 12سينده دموكرات فرقهxadسينه بوتون كوتله، سس وئرير. بوسس اول قدر آيدين و گورلودور كي اوچ آي و يا اوچ آي ياريمدان سونرا ملي حكومتين قورماسينا حاضرليق گؤرولوب و بئله بير كوتلهxadوي امكان يارانير. شعر داها قدرتلهxadنير. حكومتين محكمxadلنمهxadسي، مدني اصلاحلارين تدبيرلريني تؤكمهxadيه سس قالخير. ادبيات و شعريميز بام ـ باشقا بير روحيه قازانميش، خالقي اويانديرميش و حكومتي ساخلاماغا اوياتميشدير. شعريميز داها آرتيق جانلانير. شاعرلرين سايي گونو ـ گوندن آرتير. شاعرلر ياراتمادان يورولمورلار، شعر بوتون وطنيميزي دولدورور، فداييxadلره يئني روح باغيشلايير. خالق حركتده دير و شعريميز اونون حركتيxadني و روحيهxadسيني اوخشايير. بو زامان شعريميزده وطنxadپرورليك لپهxadلهxadنير. بوتون سايسيز حسابسيز شاعرلريميزين ـ گنج شاعرلردن قوجامان شاعرلره قدر ـ شعرلريني وطنxadپرورليك موضوعو صميمي بير حالدا دولدورور.

دموكرات فرقهسي نئجه ياراندي؟
«جبههxadي آزادي» آديندا بير تشكيلات يارانميشدي و بونا باشچيليق ائدهxadن پيشهxadوري ايله شبستري اولموشلار. پيشهxadوري آژير رونامهxadسيني دولانديريردي[1] و شبستري ده «آذربايجان» درگيxadسيني ياييردي. پيشهوري ايله شبستري آراسيندا آپاريلان اوزون دانيشيقلار و يازيشمالاردان سونرا، فرقهxadني قورماغا قرارلاشيرلار.
ايلك اؤنجه آزاديخواه شخصxadلردن مؤسسxadلري سئچمك لازم ايدي. بو ايش چتين اولاراق، فداكارليق دا طلب ائديردي. چوخلو چكيش بركيشدن سونرا 48 نفرين امضاسي ايله بير مراجعت نامه يازيلير. مراجعت نامهxadنين انتشاري آذربايجاندا بؤيوك بير حادثه ساييلير. «آذربايجان» روزنامهxadسي، فرقهxadنين اورگاني اولور. بوتون آذربايجان شهرلريندن امضالار توپلانيب و مراجعت نامه قارشيلانير و «آذربايجان» بونلاري چاپ ائدير. آز بير زاماندا مينلرجه امضا توپلاندي. فرقه ايشه باشلير و پيشهxadوري اودلو مقالهلري و گؤروشلريله اونا رهبرليك ائدير. پيشهxadوريxadنين ايلك مقالهسي بوايدي: «فرقهxadميز ايشه باشلادي». و بورادا بئله يازميشدي: «بيز ايرانين استقلالي ايله علاقهxadدار اولدوغوموز ايله برابر، آذربايجان خالقينين فرهنگي اختياراتي و اؤز مقدراتيxadنين اؤز گوجو ايله تعيين ائتمهxadسيني آرزو ائديريك». «فرقهميز ملي بير فرقه اولدوغو اوچون صنف و طبقه نظرده توتماييب، عموم جماعتي اؤز بايراغي آلتينا چاغيرير». [2]
فرقهxadنين مراجعت نامهxadسي 12 شهريورده يازيلير و «آذربايجان» درگيسي 14 شهريور چيخير. آذربايجان ايكينجي ساييسيندا، پيشهxadوري بئله يازير: «آذربايجان ايالت انجمنيxadنين بؤيوك سياسي معناسي واردير. بو انجمن تهران و ايرانين آيري شهرلرينده باش قالديرميش ارتجاع و ضد دموكراسي جريانينا محكم بير يوموروق و ديش سينديريجي بير جواب اولاجاقدير... آذربايجان ايالت انجمني تك آذربايجان مسئلهxadسيxadنين حلّي دئييل، بلكه بوتون ايران آزادليق مسئلهxadسيxadنين حلّي دئمكدير».

12 شهريورين مراجعت نامهxadسي 12 مادهxadدن عبارت ايدي. قيسسا جا بو اون ايكي ماده بونلاريدي:[3]
1) ايرانين استقلال و تماميتيني ساخلاماقلا برابر آذربايجان خالقينا داخلي آزادليق و مدني مختاريت.
2) ايالت و ولايت انجمنxadلريني انتخاب ائديب و بو انجمنxadلر فرهنگ، بهداشت و اقتصاد ساحه سينده فعاليت گؤسترمك.
3) آذربايجانين ابتدائي مكتبxadلرينده اوچ كلاسا قدر، درسلر فقط آذربايجان ديلينده آپاريلماليدير و اوچ كلاسدان يوخاري، دولت ديلي اولماق اوزره فارس ديلي، آذربايجان ديليله ياناشي تدريس ائديلمهليxadدير.
4) آذربايجان دموكرات فرقهxadسي صنايع و فابريكالارين گئنيشلنمهxadسينه چاليشاجاق.
5) دموكرات فرقهxadسينين اساس مقصدلريندن بيري آذربايجان شهرلريxadنين آبادلاشديرماسيدير.
6) تجارتين گنيشلنمهxadسي چوخ لازم و جدّي مسئلهxadلردنxadدير.
7) فرقه سعي ائدهxadجكدير كندليلرين احتياجلاريني تأمين ائتمك اوچون اساسلي قدملر گؤتورسون.
8) دموكرات فرقهxadسيxadنين مهم وظيفهxadلريندن بيري ايشسيزليكxadله مبارزه ائتمكxadدير.
9) انتخابات قانونوندا آذربايجانين حقينده بؤيوك ظلم ائديلميشدير ـ آذربايجان دموكرات فرقهxadسي سعي ائدهxadجك آذربايجان نفوسونا نسبت وكيل انتخاب ائتمهxadگه حقي اولسون.
10) آذربايجان دموكرات فرقهxadسي فاسد، مختلس و رشوه آلان شخصxadلريله جدّي مبارزه ائدهxadجك.
11) آذربايجاندان آلينان وئرگيxadلرين ياريسيندان يوخاريسي آذربايجانين اؤز احتياجلارينا صرف ائديلسين.
12) آذربايجان دموكرات فرقهxadسي بوتون دموكراتيك دولتxadلر، مخصوصاً متفقxadلرله دوستلوق ساخلاماق طرفداريxadدير.[4]
بو مراجعتنامهxadنين سونوندا بئله گلميشدير: «بيز، اوّل اؤز ائويميز اولان آذربايجاندان باشلاييريق و اينانيريقكي آذربايجانين اصلاح و ترقيسي، ايرانين ترقيxadسينه سبب اولاجاقدير و وطنيميز بو واسطه ايله قولدورلارين و مرتجع لرين چنگاليندان نجات تاپاجاقدير.
ياشاسين دموكرات آذربايجان! ياشاسين مـستـقـل و آزاد ايران!»
23 گوندن سونرا تبريز تشكيلاتينا عضو اولانلار مينلر نفردن تجاوز ائتميشدير.[5] مهر آييxadنين 9ندا كنفرانس قورولور و بيرينجي كنگره اوچون 59 نفر نماينده سئچيلير. كنگره ده 41 نفر مركزي كميتهxadيه سئچيليب و پيشهxadوري فرقهxadنين صدري اولور.
مرتجعxadلر، تهراندا آذربايجان حركاتيني تانيتديرماق ايستهxadميرلر و آذربايجان حقينده مقاله يا موضع توتماغي بوتون روزنامهxadلرده قدغن ائديرلر. آنجاق خبرلر ايرانين بوتون خالقلارينا چاتير، تهرانين ارتجاعي دولتينده ايكي دستهxadليك يارانير.[6] صدر، محمدرضا شاهين وزيري تختدن دوشوب، حكيمي ايش اوسته گلير.
دوروم ثابت قالا بيلمزدي. فرقه ده سؤزه قناعت ائديب دورا بيلمزدي. حكيمي ده قانون اساسيxadيه وفالي قالمير و انجمن ايالتي قانونونو پوزماق ايستهxadيير. بئله بير دورومدا، فرقه، خالقين آرزيلاريني يئرينه يئتيرمك اوچون ملي دولت تشكيلاتي ياراتماق گرهxadكليگي ميدانا چيخير. آبان آييxadنين 20سينده ايالت انجمنxadلرين و 15جي مجلس سئچگيxadلريxadنين تئزراق باشلانماسي شعارلاري اورتايا چيخير. آيري سؤزله، فرقه بونو آنير كي داها قورولوش دؤرهxadسي قورتاريب و عمل دؤرهxadسي باشلانيبدير. اعتباراً بو گوندن، فرقه، سياسي قدرتي اله گتيرمك اوچون مبارزهxadني شدتلنديرير. آبان آييندا تبريزده 150 مين نفرليك توپلانان عمومي ميتينگ قورولور و بورادا 700 نفر نماينده سئچيلير و بو نمايندهxadلر آيين 30 ـ 29 گونلرينده اجلاس قوروب بئله تصميمxadلر توتور:
1) آذربايجان خالقي اؤزونه مخصوص مليّت، ديل، عادت و عنعنهxadلره مالكxadدير. بو خصوصيات اونا حق وئرير، ايرانين استقلال و تماميتيني مراعات ائتمكله برابر، اؤز مقدراتيني تعيين ائتمك اوچون آزاد و مختار اولسون.
2) كنگره آذربايجان خلقيxadنين، ايرانين باشقا ايالت و ولايتxadلريله اولان مدني، اقتصادي و سياسي رابطهxadسيني نظره آلماقلا برابر، هئچ وجه ايله راضي دئييل دولت آذربايجانين مشروع و قانوني تقاضالاريني، ايرانين سرحدلرينه خلل گتيرهن و اونون تجزيهxadسي سببي قرار وئرسين.
3) آذربايجان خالقي وار قوّهxadسيله ايراندا مشروطه شكلي آلميش دموكراسي اوصولونون طرفداري دير.
4) آذربايجان خالقي ايرانين تماميت و استقلاليني گؤزلهxadمكله برابر آذربايجاندا دموكراسي و ملي حكومت اوصولو ايله اداره ائتمهxadيي باجارير.
5) آذربايجان خالقينين اؤز ملي و آنا ديلينه مخصوص علاقهxadسي واردير. اؤزگه ديليxadنين تحميلي اونو ترقي و تمدن كاروانيندان دالي سالير.
6) /150 مين نفرين امضاسي و 700 نفر نمايندهxadنين اشتراكي ايله تشكيل تاپان ميللي كنگره آذربايجان ملتيxadنين ارادهxadسيله اؤزونو مؤسسلر مجلسي اعلان ائديب، آذربايجانين داخلي ايشلريني اداره ائتمك اوچون 39 نفردن عبارت بير ملي هئيت سئچيب، اونلارا اختيار وئرير كي ملتين ملي ايستكxadلريني عملي ائتسين.[7]
بو مبارزهلر نهايتده 1324 جي ايلين 21 آذر گونو نتيجهxadيه چاتير و ملي حكومت قورولور. فرقه، بوگون، گون اورتادان قاباق پيشهxadوريxadني آذربايجان ملـي دولتيني تشـكيل وئرمهxadيه مأمـور ائديـب و پيشهxadوري گون اورتادان سونرا كابينهxadني آشاغيدا كي آداملارلا تانيتديرير:
باش وزير سيد جعفر پيشه وري
داخله وزيري دكتر سلام الله جاويد
خلق قوشونلاري وزيري جعفر كاويان
فلاحت وزيري دكتر مهتاش
معارف وزيري محمد بي ريا
صحيه وزيري دكتر اورنگي
ماليه وزيري غلامرضا الهامي
عدليه وزيري يوسف عظيما
يول، پست، تلگراف
و تلفون وزيري كبيري
تجارت و اقتصاد وزيري رضا رسولي
ايش وزيري باش وزيرليك نظارتي ايله [8]
گؤرونور بورادا خارجه وزیری یوخدور و بو، گؤستهxadریر کی هئچ بیر صورتده آذربایجانین ایراندان آیریلماق فکری یوخدور.
دي آييxadنين 16 سيندا آذربايجان ديلي، رسمي دولت ديلي حساب اولونور. بوتون خالق آنا ديليني اؤيرهxadنمهxadيه چاغريلير و بو كلاسلاردا حاضر اولانلارين ايش مدتي بير ساعت آزالير. بونون آرديجا يئتيم، صاحبسيز اوشاقلارين تربيتي حقينده قرار صادر اولور. آزادليقدان مدافعه اوچون فدايي دستهxadلري و خلق قوشونلاري قورولور.

ملي حكومتين علم و ادبيات ساحهxadسينده چاليشمالاري:
بو آز دؤرهxadنين شاعرلريني سايماق ايستهxadسك بونلاري آد چكه بيلهxadريك:
علي فطرت، محزون، ساهر، آذراوغلو، علي توده، مدينه گلگون، مظفر درفشي، منافxadزاده، حكيمه بلوري، ابوالفضل حسيني، نيكنام، جعفرپور و...
بو زمان آنا ديليميزده 8 گوندهxadليك درگي، اونلارجا هفتهxadليك و آيليق مجلهxadلر چيخير[9]. 12 شهريور كيتابيندا 12 شهريور 24دن، 12 شهريور 25 ـه قدر تكجه آذربايجان روزنامهxadسينده یوزلرجه شعرين يازيلماسيني مطرح ائدير[10]. سياسي مقالهxadلر داها آرتيق بير قيده دهxadير. سياسي ادبيات بؤيوك نائليتxadلر اله گتيرميش و خالقين ايستكxadلريني مطرح ائده بيلميشدير. بو بير ايلده يوزلرجه توركي كتابلار چاپ اولور.
شاعرلر گوندهxadليك مبارزهxadني داها آرتيق گئنيشلنديريب و تاريخله باغلاييب، قهرمانليقلاري بؤيودوب، ضعف و ناتوان اولماغي خالقدان اوزاقلاتماقا چاليشير. ايگيد بابالاريميزي گؤز اؤنونده جانلاداراق، خلقيميزي ياد اشغالچيلاري اؤلكه و وطندن ائشيگه اؤتورمهxadيه چاغيرير. يادلارلا ووروشماق، دوشمنه باش اگمهxadمك، ارتجاع قارشيندا محكمxadلنديرمك اوچون شاعرلريميز طرفيندن ايشله ديلير. بالاش آذراوغلو «ستارخان» پوئزيياسيله، ايران يازيچيلاريxadنين بيرينجي قورولتايينا قاتيلير و نئجه گؤزهxadل آلقيشلانير! حكيمه بلورونون ستارخان شعري خالق كوتله لري طرفيندن ماراقلا قارشيلانير. هانسي شاعرديركي بئله شعر قوشماسين؟ بو زامان ادبيات باشدان باشا وطن عشقيxadله، وطن سئوگيسيله دولودور.

بو ادبيات 1324دن 1325ه قدر گوجلهxadنير و گوجونون زيروهxadسينه چاتير. آنجاق ملي حكومت ييخيلديقدا، شعر ييخيلمايير، آمما گيزلهxadنير. دفترلر باسديريلير، يازيلار گون اوزو گؤرمور و نهايت ادبيات گيزلي بير حالدا ياشاماغينا داوام ائدير. اونلارجا شاعر اؤلدورولور، اونلارجا شاعر سورگون اولونور، اونلارجا شاعر گيزلي شعره اوز گتيرير؛ دوغال بير حالدير اونلارجا شاعرين سوسماسي دا. مقاومت شعري يارانير. وطني آتماق اولماز! آنجاق وطندن دانيشاندا ديلي چكيرلر. بو زامانين شاعرلريxadنين ديلي قَدَر ده ديلچهxadيي اولماليxadدير و دوزگون اولاراق بئله اولور.
بو زمان آد قازانان شاعر چوخدور. بو شاعرلرين چوخونون آدي وطن سينيرلاريني آشيب، آيري خالقلار ايچينده آد قازانيبلار. دموكراتيك روحیهxadلي ادبيات اؤلمز و توكنمز بير خزينهxadدير. نه يازيق كي شاه رژيميxadنين بوغونتوسو اوزون ايللر حُكم سورهxadرك، بو شعرلر ديللردن دوشوب و يئني نسليميزه تانينماييبدير. اسلامي اينقيلابدان سونرا بير فرصت اله گلدیکده بو گئنيش و زنگين ادبياتي تانيييب- تانيتديرماق اساس وظیفهxadلردنxadدیر. الينيزده اولان بو اثر، بلكه بئله بير يازيلارين ايلكيني دير. اولسون كي بوندان بويانا بئله كتابلاريميز چوخ اولسون.
بير ايلليك ملي حكومت، ملي شاعرلرده بسله دي. بو شاعرلري بير ـ بير تانيماق لازمدير.

میللی حکومت ایران چرچیوهxadسیندن ائشیگه چیخماق دا ایستهxadمهxadییردی، بئله ایستهxadمیشسه وزارتخانالار ایچینده خارجی ایشلر ناظری ده قویاردی. تاریخی واراقلایاندا پیشهxadوریxadنین باجاریغی و هئچ بیر خاریجی دولته و حکومته باغلی اولمادیغینی دوشونوروک. قالسین بیر سیرا دار چرچیوه لرده قالان انسانلار بو مارکلاری وورماقلا، بو عظمتلی تاریخی حادثهxadنی ازمک ایستهxadییرلر بلکه داها تکرار اولماسین؛ آنجاق خالقیمیز بو حرکتدن الهام آلاراق اؤز یولون گئدهxadجکدیر. اینانیرام بورادا دانیشان عالیمxadلریمیز تاریخده بو عظمتلی و محتشم حرکتین تام بوجاقلارینی آراشدیریب و حقیقتxadلری علمی صورتده و استدلال ایله گؤستهxadرهxadجکلر. من تکجه ادبیاتیمیزین گلیشمهxadسی حاققیندا دانیشماغی اله آلیرام.

تورک دیلی و ادبیاتی ۲۰ ایل بوغونتودان سونرا سسلهxadنیر و اؤز وارلیغی اورتایا قویور. بو میللی حرکتدن آذربایجان خالقی، بیر اورک و بیر سس اولاراق حیمایه ائدیر. دیلیمیزین یاساق اولدوغونا باخمایاراق اؤز زنگین، آغیر و گؤرکملی اولدوغونو گؤزلری قاباغیندا قاباردیر و بوتون گؤزه للیک لرینی و اینجهxadلیکxadلرینی عیان ائدیر. ادبیاتیمیز تکجه شعرده یوخ، بلکه بوتون ساحه لرده، سیاست عالمینده، علمی ساحهxadسینده و تئکنولوژی باخیمیندان دا وارلیغینی بروزه چاتدیریب و ان گؤزل و اوبرازلی وارلیغینی عیان ائتدی. ادبیات دئینده تکجه ادبی سؤزلر، شعر، نظم و ادبی نثرلر، حیکایهxadلر دئییلدی؛ بلکه سیاسی ادبیاتیxadنین دا اؤز یئری واردیر. بیر ایللیک بیر دوراندا ادبیاتیمیز اؤز گلیشمهxadسیله گؤستردی کی بو دیلین نه گوجلو بیر دینامیسمی و نه گئنیس بیر پتانسیالی واردیر. یوزلرجه شاعیرلر میدانا گلدی، یوزلرجه دیوانلار یاراندی، اونلارجا نمایشنامهxadلر صحنهxadیه چیخدی، یوزلرجه موسیقی کنسرتلری سسلندی، یوزلرجه رومانلار یازیلدی. یوزلرجه آشیقلاریمیز ساز اله آلیب وطن عشقیندن دیله گلدیلر. ادبیاتین گلیشمهxadسیله برابر، تئاتر دیرچلدی، نمایشنامهxadلر یازیلدی و سِن اوسته چیخدی، موسیقی دیرچلدی و اوپرالار سن اوسته اجرا اولدو؛ تکجه آذربایجان کلاسیک موسیقیسی یوخ، بلکه آشیق ادبیاتی و موسیقیسی ده دیرچلدی و سازلار کؤینک لریندن چیخیب خالق ایچینده چالیندی.
بو آرادا بؤیوک بیر رهبر قاباقدا دایانمیش، پیشه وری. پیشه وری داهی بیر انسان، بؤیوک بیر لیدر، دوشونجهxadلی بیر سیاستچی اولاراق اؤز دهxadیرلی وارلیغینی ایشلریله: دانیشیقلار، مقالهxadلر، توپلومسال یاپدیغی عملیاتلارلا گؤسترمیش اولدو. دوشمنلری طرفیندن انتقاد ائدنلرین آغزینی دوزگون ایشلریله باغلادی. آیت اله مجتهدی کیمی آداملار پیشهxadوریxadیه قارشی تعریفدن علاوه هئچ بیر حرکت ائده بیلمهxadدیلر. پیشهxadوری بیر سیاسی و دوشونجه لی متفکریدی. او، میللی حکومتی قورمادان اوّل، غزئتهxadلر و درگی لر یولا سالمیش، گؤزل ادبی رومانلار، مقاله لر، ادبی آراشدیرمالار – فارسیجا اولورسالار دا، یازمیشدیر و بو ساحه ده بؤیوک باجاریق گؤسترمیشدیر. سیاسی قوروپلار یاراتمیش، زیندانلار چکمیش، مجلیس وکیلی اولموشدور، سیاستین تام بوجاقلارییلا تانیش ایدی. گؤزل سیاسی مقاله لر، توپلومسال ایده لر، گله جک اوچون آرمانلار بئجرتمیشدیر. او، بیر ایل حکوکت دورانیندا سیاسی ادبیاتیمیزی یارادیب و زیروهxadسینه چاتدیردی. تورک ادبیاتیندا سیاسی یازیلار، سیاسی کولتور یاراتمادا هئچ بیر آخساقلیغا یول وئرمهxadدی؛ هر بیر حرکتین زمینهxadسینی یاراتمادا قاباقدا گئدیردی. سیاسی ادبیاتیمیز پیشهxadوری آدینا باغلیxadدیر.
“جمعیت آذربایجان” تشکیل اولاراق حاج علی شبستری، علی ماشینچی، طاهری، اخگری، هلال ناصری، رحیمی، اسماعیل شمس طرفیندن قورولدو. “آذربایجان” غزئتهxadسی ده اونون اورگانی عنوانییلا سئچیلدی. اسماعیل شمس بو درگیxadنین باشxadیازاری اولدو و علی شبستری سوروملو مودیری. آنجاق ایلک گوندن حزب توده و سووئیت اؤلکهxadسی اوندا دخالت ائتمهxadیه چالیشمیشلار و نهایت اؤز ایزلرینی ده قویموشلار. بونلارین ایکیسیxadنین آراسیندا اولان ایلگینی سیاسی یولداشلار آچیقلایاجاقلار. آنجاق بو جرکت، آز بیر زاماندا خالق کوتلهxadلریxadنین رغبتینی قازانیب و کوتلهxadوی بیر حرکته چئوریلدی. من بونلاردان دانیشماق ایستهxadمهxadییرم، آما بونو دئمک لازیمدیر کی آذربایجان روزنامهxadسینین یازیلاری خالقیمیزا یول گؤستهxadریر و قیام لیدرلریxadنین باخیشینی آیدینلاشدیریر. دموکرات فرقهxadسی ۱۲ شهریورده تشکیل تاپاراق دولت قورما تکلیفینی بوینونا آلیر و آز بیر زاماندا خالق اؤز ایستکxadلرینه چاتیر. ایستکxadلر عبارتدیر، میللی وارلیق، آنادیلی، آزادلیق، عدالت و انسان کیمی یاشاماق. بیرینجی دفعه اولاراق قادینلار کیشیxadلرله چیگین چیگینه سیاستده، شهرلرین ادارهxadسینده، خالقیمیزین ائییتیمی اوغروندا قوللارینی چیرمالاییب میدانا گیریرلر. میللی کنگره ده ۷۴۴ وکیل خالقین ایستکxadلرینی یئرینه یئتیرمک اوچون بیرلهxadشیر و پیشهxadوری اوجا سسله، بو قورولتایی بیر اورگان یا بیر فرقه طرفیندن یوخ، بلکه بیر میللت وکیللری اولدوقلارینی بیلدیریر. (دانیشیان خاطره لری، ص ۱۴۷). تبریزده و باشقا شهرلرده میتینگxadلر قورولور و مینxadلرجه خالق توپلانیر.
سیاست له برابر ادبیاتیمیز دا گلیشیر. اونلارجا شاعیر هیجانا گلهxadرک خالقین هیجانلارینی سسلهxadییرلر.
بو زامان خالق داها اوهاما آلدانماییر و حریت ایستهxadییر. کئف چکنxadلرین جانینی آلماغا باش قالدیریر.
بیلیریک ۱۳۰۴جو ایلده تبریزده تهراندان آرتیق تبریزده مدرسه واریدی، آما رضاشاه تهرانی اوستون ساییب تبریزی ازمهxadیه باشلامیشدی. تهرانین بودجهxadسی تبریزه نسبت ۲۰ برابر ایدی. میللی دولت مدرسهxadلرین چوخالتماسینا، بیلیم یوردو قورماغا، دانشسرا دوزلتمه یه، تشبوث یارادیر، ۱۶ درگی یاییلماغا باشلاییر، تئاتر صنعتی باشدان دیرچهxadلیر، یوزلرجه کتابلار چاپ اولور، بونلارین یانیندا بانکلار ملی اولور، کرخانالار سالینیر، درمانگاهلار دوزهxadلینیر، تبریزده سو بورولاری چکیلیر، قادینلار رای وئرمهxadده آزادلیق اله گتیریر، خیاوانلار آسفالت اولور، قونقا – مترو یولا دوشور، اصلاحات ارضی باشلانیر و باشقا باشقا ایشلر یاپیلیر. بو سؤز یئرینه دوشور کی میللی حکومت بیر ایلده شاه رژیمیxadنین ۵۰ ایللیک ایشینی گؤرموش اولور.
ایندی گلک ادبیاتیمیزا. سیاسی ادبیاتلا برابر خالق اوچون دوشوندوروجو، هیجان یارادان و اونو اویادان شعر لازیم گلیردی. بو ساحهxadده ده یوزلرجه شاعیر الینه قلم آلیر و میدانا گلیر. آذراوغلو، حکیمه بلوری، سهراب طاهر، مدینه گولگون، علی فطرت، بی ریا، علی توده، مروارید دلبازی، مخفی افشار، حزین تبریزی، ابراهیم ذاکر، مظفر درفشی، نیکنام، اسماعیل جعفرپور، موسی طاهری، هوشیار، دوزدوزانی، یداله اسدی تبریزی، میرمهدی چاووشی، ابوالفضل حسینی، قلیxadخان بورچالو، میرتقی میلانی، هلال ناصری، عباس پناهی، فیروز صادقxadزاده، محمدرضا عافیت، محمد داداشxadزاده، علی اکبر حداد، امیرخسرو دارایی، جعفر کاشف، سیدعلی میرنیا، کمالی، آشیق حسین تبریزی و یوزلرجه باشقا شاعیرلر و یازارلار میدانا گلیر و یارادیجیلیقلاریلا ادبیات اوجاقلارینی قیزدیریب شعلهxadلری تهرانا دا چاتیر. باخین بالاش آذراوغلو تهراندا قورولان بیرینجی “ایران شاعیرلر و یازارلاری” نین قورولتایینا قاتیلیر – پیشهxadوریxadنین اؤنهxadریله. اورادا تهراندا تورکجه “ستارخان” پوئماسینی اوخویاراق گؤرونولمهxadمیش آلقیشلارلا اوز اوزه گلیر و آذربایجان ادبیاتیxadنین زنگین، گؤزل و گوجلو ادبیاتینی گؤسته ریر و فارس ادیبلری و شاعیرلرینی حیرتده قویور.
میللی حکوکتین شاعیرلری و یازارلاری چکدیگیم آدلارلا بیتمهxadییر، هله چوخلو شاعیرلرین آدی قالیر:
ایوب نمینی، سلیمان جهانی، حسین صحاف، هوشی بختیار، همت علیزاده، و یئنه ده یوزلرجه باشقا ادیب و شاعیرلر. بونلاردان بیر سیرا چاغداش زامانا قدر یاشاییب یارادیرلار. یحیی شیدا مظفر درفشی و باشقالاری دا واردیرلار.
میللی حکومت دؤورونون ادبیاتینی آراشدیرماق ایستهxadییرسک مختلف قونولار و بؤلوملر ایچینده دانیشماق لازیمدیر:
سیاسی ادبیات بیر بؤلومدور و اؤز یئرینده چوخ زنگین ساییلیر،
شعریمیزین یئری بللیxadدیر،
آما حیکایه و رومان ساحهxadسینده بوگونه قدر چوخ آز یازیلمیش و هله ده بیر چوخلو اثرلر اوزه چیخماییب و بیز بوگونکو ادیبلریمیزین بویوندا بیر تکلیف کیمی قالیر.
بیر سیرا چاغداش یازارلاریمیز او جمله دن رضا براهنی، غلامحسین ساعدی و صمد بهرنگی بیر ایل آنا دیلینده درس آلماغین لذتینی دادمیش و عمرلریxadنین سون گونونه قدر بو لذتی اونوتمامیشلار. بیر ایلده آلتی کلاسین درسلیکxadلرینی حاضیرلاییب و اوشاقلارا آنادیلینده درس اؤیرتمهxadیین لذتینی بیز بو یازارلارین دیلیندن ائشیدیریک. آنجاق بوگون بو درسلره تامسینمیشیق.
شاعیرلر وطن سئوگیxadسیندن، ائل محبتیندن، انسانیتxadدن و آزادلیقدان دانیشیرلار؛ شعرلرین مضمونو انسان سئورلیک، عدالت و آزادلیق دیر. بالاش سسله ییردی:
شاعیرین آذراوغلونون آرزیسینا باخین:
منیم آرزوم بودور بیر اوغول کیمی /
کاش بو چتین لییه دؤزه بیلئیدیم
وطنه سئوگیمی، ائله سئوگیمی /
کؤنول سؤزلریمله یازا بیلئیدیم. (خزان یارپاقلاری، / م. کریمی، تاریخ ادبیات، ج ۹، ص ۳۴۳).
“آزادلیق جارچیسی، انقلاب شاعریxadیم” -دئین بالاش، ظالیمxadلر قارشیندا دایاندی، مبارزهxadدن ال چکمهxadدی، نئچه گونلر قویونون ایچینده گیزلی قالدی، حسرتلر چکدی، زوراکیلیقلار گؤردو، آنجاق سوسمادی و هجرتدن باشقا بیلهxadسینه بیر یول قالمادی.
شهید اولان شاعیرلریمیز:
بیلیرسینیز بیزیم نئچه – نئچه مبارز شاعیرلریمیز بو قیامدا شهید اولدولار، آذربایجان خالقیxadلا برابر، شاه قوشونونون قارشیندان قاچماییب، جانلارینی وطن یولوندا – میللت اوغروندا فدا ائتدیلر. بونلارین باشیندا:
شهید فریدون ابراهیمی،
شهید نیکنام،
شهید دوزدوزانی،
شهید یداله اسدی تبریزی،
شهید هلال ناصری،
و باشقالاری شهید اولموشلار و بیر سیرا شاعیر و یازارلاریمیزین یاشاییش یا شهید اولدوقلاریندا خبرسیز قالمیشیق او جمله دن:
موسی طاهری،
هوشیار و باشقالارینی سایماق اولار.
هابئله ۱۳۲۵ ده بو سوی قیریم توکنمهxadدی بلکه ۱۳۲۶جی ایلده ده بیر سیرا شاعیرلردن توتوب اعدام ائدیرلر، او جملهxadدن جعفر کاشف، کمالی و باشقالارینی آد آپارماق اولار. بو شهیدلرین آدلاری و اثرلری “قیزیل اولدوزلار” کیمی ادبیاتیمیزدا پارلاییر.
حکیمه بلوری ” ۲۱ آذر” مدالینا لایق گؤرونن بیر گنج آذربایجان قیزی، وار گوجونو، درین دوشونجهxadسینی، اینجه دویغوسونو شعرلرینه تؤکدو، بیر ایل معلمxadلیک ائدهxadرک، یوزلرجه قیزلارا آنادیلیxadنین آناسودو کیمی تمیز لذتینی تامدیردی، “شرق قادینیxad”نین آرزیلارینی دیله گتیریب شعرلرینه آخیتدی:
من آز گؤرمهxadمیشم آغلایاندا سن /
باشینا قارالار باغلایاندا سن
آهینلا هر قلبی داغلایاندا سن /
آرتدی گوندن – گونه ذاتین سنین.

بیر پارچا چؤرهxadیه ساتدیلار سنی /
قول تک قاباقلارا قاتدیلار سنی
آلیب زیندانلارا آتدیلار سنی /
نهxadدن اوجوز اولدو قیمتین سنین؟
دوکتور حکیمه بلوری بوتون عمرونو آذربایجان خالقیxadنین دردلرینی سؤیلهxadیهxadرک تبریز حسرتینی – حسرت ادبیاتیمیزا آرتیریب، عمرونون سونونا قدر سیزلادی. اونلارجا وطن عشقینده، خالقیxadنین حسرتینده کتابلار یازدی و دونیا دیللرینده، آذربایجان خالقیxadنین سسینی جهانا یایدی.
سهراب طاهیر ائله بیر دویغولارا یاندی کی بیر چوپو ده ایکیه بؤلمهxadیه قادر اولمادیغینی و ایستهxadمهxadدیینی سؤیلهxadییر. آنجاق او دا اونلارجا کتاب یازدی و دیلیمیزی سسلهxadدی. او سون گونلرینه قدر سئچدیگی یولا وفالی قالدی و سؤیلهxadییردی:
آنا یوردوم آذربایجان
من ده سنین یئتیرمهxadنم.
گؤزلریمی ایتیرهxadرم
اوستومده کی حقی – سایی ایتیرمهxadرم.
دوز سئچمیشم طالعیمین هدفینی،
یاشاییرام اؤز خالقیمین آرزوسونو – شرفینی.
سهرابین اونلارلا کتابلاریندا حسرت ادبیاتی سسلهxadنیر، انسانxadسئورلیک نعمهxadسی اوخونور و وطن حسرتی باش پلاندا دایانیر:
من وطن دئییرم گؤزلریم دولور /
مگر سن گؤز یاشی اولموسان وطن؟
ارییب – ارییب بیر دامجی اولوب /
غملی گؤزلریمه دولموسان وطن.

من وطن دئییرم توتولور دیلیم /
بس سنین دیلینی کیم آلدی وطن؟
نه قدر من وارام بو دونیا بیلیر /
سنین دیلسیزلیگین ماحالدیر وطن!
مدینه گولگون ده اونلارجا اثر یازیب یادگار قویدو، آنجاق اونلاردا آلوولانان وطن عشقی، ائل سئوگیسی هامیدان آرتیق بیزی یاندیریر، قیزدیریر و بو یولا ایمان – ایناملا توخونماغی اؤیرهxadدیر:
یئنه پروازلانیب خیالیم منیم
یئنه شعره دؤندو سؤزوم ای وظن!
سنین داشیندادیر، اوز باغیندادیر،
بو سؤنمز آلوووم، کؤزوم ای وطن!
آما شاعیرین آرزیلاری دا گؤزلدیر، بیرینه قولاق آسالیم:
دهxadنه دولموش سونبول تک / بارلانماق ایستهxadییرم.
ائلین محبتیله / وارلانماق ایستهxadییرم.
داغ اولماق ایستهxadییرم، ذیروهxadمه قارتال قونا
ائلیمدن وطنیمدن، صحبت آچیم من اونا .
عصیان اولماق ایستهxadییرم زنجیرلی بیلک لره
اومود اولماق ایستهxadییرم انتظار اورکلره.
سنین – اونون قلبینده، من یورد سالماق ایستهxadییرم.
خالقیملا، وطنیمله من اوجالماق ایستهxadییرم.
شاعیرین ایستهxadیی آرزیسی خالقلاری آزادلیغی، باشی اوجالیغی و سئوگیسیxadدیر. مدینهxadنین شعرلرینده بوتون دونیا انسانلاریxadنین سعادتی سسلهxadنیر، او دونیا خاقلاری و میللتxadلری اوچون باریش، راحت یاشاییش و دوستلوق دیلهxadییر:
هارای چکیب دئییرم: انسانلار، آی انسانلار
انسان سیلاح گؤتوروب هئچ قیرارمی انسانی؟
انسانلار آی انسانلار، گلین، گلین قویمایاق
آغلایا ماهنیxadلاردا انسان، آی . . . انسانلار!
علی فطرت بیر سیاسی دوشونجهxadلی شاعیر اولاراق، میللی مجلیسه و خالقا اوز توتوب اونلاری اویاتماغا چالیشیر و سیاسی شعرلر سؤیلهxadییر.
علی فطرت انقلابی شعرلریله میللی حکومتین آرمانلاری یولوندا چالیشیر و ادبی یارادیجیلیغینی اورتایا قویور.
فخرالدین محزون دا ظولوملری افشا ائده رک خالقین اویانماسی یولوندا چالیشیر.
بی ریا الی حنادا اولان شاعیریمیز، عمر بویو حسرتلرده یاشاییب، آغیر گونلر کئچیریر، آنجاق بیر آن دا دئیهxadسن سئچدیگی یولدان پشیمان دئییلدیر. خالقینا سعادتلی یاشاییش آرزوسویلا چالیشیر و نه یازیق کی غریبلر کیمی دونیاسینی دهxadییشیر. شعرلری کلاسیک فورماسیندا اولورسا دا، یئنی لیکxadلرله دولودور.
بیxadریا ایشچیxadلر صنفیندن آیاق توتاراق ایشچیxadلری بیرلشدیرمک اوغروندا دایانمادان چالیشیر. معارف وزیری اولاراق الیندن گلن چابالاری یئرینه یئتیریر. اونون دا حسرتله عؤمور کئچیردیگی بیزی سوسدورور. آنجاق اعتراض سسینی هله ده دویوروق کی دئییردی:
ای اؤلکهxadمی ظولمیله قویان دهرده ویران
محکوم اولا بیلمز سنه بوندان سورا انسان.
انسان ازلیندن یارانیب اشرف خلقت
لایق دگیل اصلا اونا زنجیر اسارت.
علی توده بیر ایلده نئچه کتاب یازدی، آنجاق کؤچمه یه مجبور اولدوقدا دا غربت یئرده یازیب یاراتمادان ال چکمهxadدی.
حسرت ادبیاتیندان بوگون یوزلرجه کتابی الدهxadدیر و بو کتابلاردان بؤیوک بیر میللتین نیسگیللری، سیناقلاری، حسرتلری سسلهxadنیر. دونیادا بو حسرت سسی هله ده دویولور. یازیلی ادبیاتیمیزدان علاوه خالقیمیزین گوندهxadکی یاشاییشیندا – ماهنیxadلاریندا، آتالار سؤزونده و دئییمxadلرینده بؤیوک بیر موتیوه چئوریلیبدیر. یوزلرجه ماهنیxadلار، شعرلر خالقین دیلینده ازبردیر. آرازا قارغیش، لعنت ده اوخویان وار، اونو عزیزلهxadییب باغرینا باسان دا وار. علی تودهxadنین و باشقا شاعیرلرین کتابلاریxadنین عنوانی دا بو حسرتی گؤستهxadریر؛ باخین: جنوب نغمهxadلری، وطن سئوگیسی، تبریز حسرتی، آرازین او تاییندا، محبوسلارین سون سؤزو، اؤلومدن گوجلو آیریلیق، وطن خاطیرینه، خاطیرهxadلر نغمهxadسی، ساوالان اتکلرینده، تبریزین باهاری، و هابئله یوزلرجه حسرت و آیریلیق موتیولی کتابلار.
دموکرات ادبیاتی تکجه شعرده یوخ، بلکه موسیقیxadده، تئاتردا، و باشقا صنعت ژانریلاریندا دا اولموشدور و بونلارین هر بیرینی اؤز یئرینده دهxadیرلندیرمک گرهxadکیر. آما رومان و حیکایه ساحهxadسینده بؤیوک بیر گلیشمه اولموشدور. رومان یازارلاریمیز دا آز اولمامیشدیر. بورادا فتحی خشکنابی، عباس پناهی، فیروز صادقxadزاده، محمدرضا عافیت، محمد داداشxadزاده و باشقالاری آد چکمک اولار. بونلاردان بوگون بیزه اونلارجا رومان اثرلری قالمیشدیر کی اونلارین ائتکیسی دیلیمیزده داها یوکسکدیر و یئنه یازیقلار اولسون کی بونلارین بیر چوخو هله ده اؤز وطنینده و اؤز آنایوردلاری اولان گونئی آذربایجاندا چاپ اولامیش و یاییلمامیشدیر. من بورادا بو یازارین رومانلاریxadنین آدینی چکمهxadگه کیفایتلهxadنیرم:
فتحی خشکنابیxadنین رومان کتابلاری:
/ ایکی دوست / سونونجو بایراقدار / یاغیشلار یاغاندا / ایکی قارداش / آتا / حیکایه لر و . . .
عباس پناهی:
تبریز گئجهxadلری / ستارخان / شیخ محمد خیابانی / مبارزلر و . . .
فیروز صادقxadزاده:
مدرسه / ایکی ماهنی / سیلینمز سؤزلر / وطن / اعتبار / و . . .
محمد داداشxadزاده:
صوبح ایشیغیندا / آیریلیق / حیکایهxadلر مجموعهxadسی و . . .
بو اثرلرین چوخو دونیا دیللرینه ترجمه اولموش و سانکی تکجه اؤز وطنداشلاری هله ده بونلاردان محروم قالانلاردیر. بونلاری چاپ ائتمک بوگونکو ادیبلرین بوینونادیر.
من سیزی چوخ یورماییرام. آما آشیقلاریمیزدان دانیشماسام سؤزوم یئترسیز قالار. آشیقلاریمیز دا بو بیر ایلده بؤیوک خدمتلر ائتمیش و فداییxadلار وئرمیشدیر. بونلارین باشیندا آشیق حسین جواندان دانیشماساق دوز دئییلدیر. آشیق حسین تبریزی سازی و سؤزویله بو میللی حرکته قاتیلیب و سون گونلره قدر وطن نغمهxadسینی، میللت آرزوسونو دیلینده ازبرلهxadمیشدیر. او بیر حق آشسقی کیمی بوتون عمرونو حقxadدن حقیقتدن مودافیعه اوچون سورموش، هنرینی بو یولدا خرج ائتمیش و ظالیملر قارسیندا یورولمادان دایانمیشدیر. آشیق حسینxadین کتابلاری دا بوللودور، بیر چوخلو اؤدوللر قازانمیش. آنجاق کتابلاریندان نئچهxadسی بونلاردیر:
آشیغین آرزیلاری / آزادلیق ماهنیxadلاری / صدفلی ساز / دانیش – تئللی سازیم / باهار کیمی / قوشمالار / شعرلر و . . .
آشیق حسینxadین وطنه قوشدوغو، حسرته بورونن شعرلری، آیریلیقدان سیزلایان اورک دؤیونتولو شعرلری چوخدور، آنجاق بورادا سؤزومه سون اولاراق آشیق حسینین قیزینا یازدیغی شعری اوخوماق ایستردیم:
من گئدیرم سعادتین دالیجا /
عزیز قیزیم، مندن سونرا آغلاما!
نفسیم گلینجه تا وورولونجا /
یئتیشهxadرم بیر دیارا، آغلاما!

قلبین تمیز اولسون، اورهxadیین آچیق /
دوستا حؤرمت بسله، دوشمنه آجیق
سؤیلهxadمه هئچ کسه چیلپاغیق، آجیق /
آهین چیخسا بولوتلارا، آغلاما!

قیزیم سیزیلداما، ناله ائیلهxadمه /
پنهان دردین هر اؤتهxadنه سؤیلهxadمه
ال آچما نامرده، منت ائیلهxadمه /
سن کیچیلمه او اغیارا، آغلاما!

باغری قاندیر چوخ کؤرپهxadلر ایراندا /
چکیرلر انسانلار نهxadلر ایراندا
اوغولسوز آنالار مهxadلر ایراندا /
بیر اومید وئر سن اونلارا، آغلاما!

انسان بیر آغاجدیر، کسسهxadلر اونو /
گؤیهxadریب یئریندن باش وئرر اونو
یئتیشیب دوشمنین عمرونون سونو /
وورسا حسینه ده یارا، آغلاما!

دیلیمیزین علمی دورومو:
عزیزلریم، من بورادا ایستردیم دیلیمیز حاققیندا بالاجا اشاره لریم اولسون. دموکرات دیلی و ادبیاتیله بوگونوموزون سیخ علاقه لری وار. گؤردویونوز کیمی بو بیر ایلده ادبیاتیمیز نه قدر ایره لی گئدیر و بوگون ده بو ادبیاتی اوخودوقدا نئجه ذوق آلیریق. انرژی قازانیریق و لذت دویوروق. بو دیلی بوگون منیمسه مه لی ییک. دیلیمیزین گؤزللیگی و اؤزللیگی قارشیندا دونیا دیلچی اوزمانلاری دیزه چؤکوب اونو مدح ائتمیشلر. دیلیمیزی بیر معجوزه کیمی بیلمیشلر. آما نه یازیق کی بوگون ده بو دیلدن یارارلانماغا اجازه وئریلمه ییر و خالقیمیز دا بو ثروتدن بهره آلابیلمه ییر. گونوموزون ادیبلر، یازارلاری و شاعیرلری بو ثروتدن دوزگون درس آلمالی دیرلار. شاعیر و یازاری اوچ تکلیف بوینوندادیر: دیل، دوشونجه و دویغو. یازار و شاعیرین اساس وظیفه سی دیلین گوجلنمه سی، گؤزللشمه سی و گئنیشلنمه سی دیر. او چالیشیغی ایله دیلی گونوگوندن گوجلندیریر و گله جک اوچون حاضیرلاییر. عینی حالدا عادی خالدان یوکسک بیر سویه ده مساله لری: اجتماعی، سیاسی و باشقا قونولاری دوشونوب و اونلاری توپلومدا یایمالی دیر. آنجاق قاباقدا سایدیغیم ایکی تکلیفی اؤز هنری و استعدادی ایله ائله اورتایا قویمالیدیر کی اوخوجودا هیجان یاراتسین، اونو ذوقا گتیرسین و بئله لیکله اؤز ائتکیسینی بوراخسین. یعنی اوخوجونو دویغولاندیراراق حرکته گتیرسین؛ یوخسا اثری قالارقی اولماییر.
گؤروروک ملی حکومت چاغیندا، بو گوجلو ادبیاتلا برابر دیلیمیز ده چیچکله نیر، ایره لی گئدیر، گلیشیر. دیلیمیز یاد سؤزجوکلردن آرینیر. گرامر دوزگون ایشله نیلیر. شاعیرلر و یازارین بویونلاریندا اولان تکلیفلریندن بیری دیلین گؤزلشدیرمه سی، گوجلندیرمه سی و گلیشدیرمه سی دیر. سئویندیریجی دوروم ائله بودور کی بو ادبیات باجارا بیلدی و بو تکلیفی یئرینه یئتیرسین. دیلیمیز گؤستردی کی باجارا بیلر بیر رسمی دیل کیمی تکجه شعرده و ادبیاتدا قوللانماسین، بلکه تامام اداره لرده، ایش یئرلرینده، مطبوعاتدا، علمی ساحه لرده ده انسانلارا یاردیمچی اولسون. بوگون ده بو گوج، بو گؤزللیک الده دیر. دیلیمیزین رسمی اولماسینی سسلنمه لی ییک. رسمی اولماغا تامام اؤزللیکلری الده دیر. زنگین و اسکیدن قالان و بوگونون احتیاجلاریلا آیاقلاشان دیلیمیز وار. عزیزلریم، بیزیم ادبیاتیمیز 1200 ایل بوندان اؤنجه دن گوجلو اثرلر واردیر. شان قیزی داستانی 600 صحیفه لیک بیر اثر – 4 روماندان باشلامیش اولان اسطوره لریمیزی تمثیل ائدن بؤیوک اثردیر. بو اثر 243 قمریده یعنی 1201 ایل بوندان اؤنجه یازییا آلینمیشدیر. بوندان علاوه همین 1200 ایل اؤنجه ایللرینده نئچه دیرلی و بؤیوک کتابلاریمیز یازیلمیش. هله فردوسی، رودکی و دقیقی دونیایا گلمزدن 200 ایل قاباق، بیزیم آذربایجانیمیزدا تورکجه کتابلار یازیلیبدیر. شان قیزی داستانی، نوم بیتیک و خزر لوحه لری بونلاردان اؤرنک لردیر. اؤزوموزو تانیماغا باشلامالی ییق. دیل هر بیر انسانین کیملیگی، شخصیتی ساییلیرو جامعه شناسلار، روانشناسلار انسانین شخصیتینی 4 عاملدن گؤرورلر: دیل، اینام، اجتماعی دوروم و اخلاق. بونلارین هامیسی دیل واسیطه سیله اله گلیر. اجتماعی دورومو الده ائتمک اوچون دیل طریقیله درس اوخویوب یا بی ر ایشده مهارت قازانیر. اخلاق و رفتار دا دیل واسیطه سیله اله گلیر. اینام و اعتقاد – ایستر دین اولسون یا هر بیر ایدئولوژی، یئنه دیل طریقیله قازانماق اولور.
بس عزیزلریم دیلیمیزی دوشونک، اوندان دوزگون یارارلاناق و اساس ایسته ییمیز لرین سیراسین دا دیلیمیزی ده ایسته مه لی ییک و سئومه لی ییک.

منی دیله دیگینیز اوچون تشککورلریمی بیلدیریرم.
***

2 ) رحيم رئيس نيا، از زندان، روزنامة آژير، تهران 1378.
3 ) آذربايجان، شماره1، 14/6/1324.
1) 12 شهريور، تبريز، 1357.
2) گذشته چراغ راه آينده است، جامي، تهران، چاپ سوم، 1381، ص 259.
2) گذشته چراغ راه آينده ، ص 261.
3) م. س. ايوانف، تاريخ معاصر ايران، ترجمه كريم كشاورز، تهران، 1357، ص 117.
1) شهريورين 12 سي،
1) شهريورين 12 سي، ص 36.
1) شهريورين اول ايكي سي، همان، ص 85.
2) شهريورين 12 سي، ص 86.